Mùi lan khắp nhà nhanh không phải vì phân tử mùi tự khuếch tán nhanh: trong không khí đứng yên, khuếch tán thuần tuý cần hàng giờ mới đi được một mét. Mùi đi nhanh vì các dòng khí nhỏ trong nhà (do người đi lại, quạt, chênh nhiệt độ) cuốn nó đi trong vài chục giây. Vì vậy cách khử mùi nhanh nhất cũng là dùng dòng khí: hút tại nguồn, đóng cửa phòng có mùi, mở hai cửa đối diện để khí mới thay khí cũ trong vài phút.
Hiểu chuyện thể tích và dòng khí giúp xử lý mùi chiên cá, mùi sơn mới, mùi ẩm mốc đúng cách, thay vì xịt thêm một lớp hương lên trên.
Khuếch tán chậm đến mức nào?
Khuếch tán là các phân tử tự lan ra do chuyển động nhiệt hỗn loạn, từ chỗ đậm đặc sang chỗ loãng. Với phân tử khí nhỏ trong không khí, hệ số khuếch tán vào khoảng 0,1–0,2 cm² mỗi giây. Thời gian để khuếch tán đi được một quãng tăng theo bình phương quãng đường:
| Quãng đường | Thời gian khuếch tán thuần tuý (cỡ khoảng) |
|---|---|
| 1 cm | vài giây |
| 10 cm | vài phút |
| 1 m | nhiều giờ |
| 5 m | nhiều ngày |
Nếu chỉ có khuếch tán, mùi cá chiên ở bếp phải mất nhiều ngày mới tới phòng khách. Thực tế chỉ mất chưa tới một phút. Phần chênh lệch đó là công của dòng khí.
Dòng khí đưa mùi đi như thế nào?
Không khí trong nhà gần như không bao giờ đứng yên. Những dòng nhỏ tốc độ vài centimet tới vài chục centimet mỗi giây sinh ra từ:
- Chênh nhiệt độ: khí nóng trên bếp nấu bốc lên, lan dọc trần rồi đi xuống ở chỗ mát hơn. Một cái bếp đang nấu là một "ống khói" đẩy mùi lên cao và đi khắp tầng.
- Người đi lại, cửa đóng mở: mỗi lần mở cửa là một luồng khí lớn bị đẩy qua.
- Quạt, điều hoà: chúng khuấy khí trong phòng liên tục.
- Gió lọt qua khe: chênh áp giữa các mặt nhà tạo dòng chảy xuyên nhà.
Ở tốc độ 10 cm mỗi giây, khí đi được 6 m trong một phút. Đó là lý do mùi hành phi ở tầng một lên tới tầng ba theo cầu thang trong vài phút, nhất là khi khí nóng từ bếp bốc lên theo khoảng trống cầu thang.
Thể tích phòng ảnh hưởng thế nào tới độ nồng của mùi?
Cùng một lượng chất có mùi, thả vào phòng nhỏ thì đậm, thả vào nhà rộng thì loãng. Độ nồng xấp xỉ tỉ lệ nghịch với thể tích khí mà nó được trộn vào. Một nồi mắm kho trong căn bếp kín 30 m³ có thể nồng gấp bốn lần khi mùi đó trải ra cả tầng 120 m³.
Từ đó có hai cách đi ngược nhau, tuỳ mục đích:
- Không muốn mùi lan: giữ mùi trong một thể tích nhỏ (đóng cửa bếp, cửa nhà vệ sinh) rồi hút thẳng ra ngoài từ thể tích nhỏ đó.
- Muốn mùi tan: cho khí ngoài vào thay khí trong nhà, càng nhanh càng tốt.
Mở cửa thông bếp sang phòng khách để "cho thoáng" mà không có lối thoát ra ngoài chỉ làm mùi loãng ra trên thể tích lớn hơn, chứ không làm nó biến mất; cả nhà sẽ thơm mùi chiên rán.
Khử mùi nhanh bằng cách nào?
1. Hút tại nguồn
Máy hút mùi đặt trên bếp, quạt hút trong nhà vệ sinh bắt mùi trước khi nó kịp trộn vào khối khí lớn. Đây là cách hiệu quả nhất. Mẹo nhỏ: bật máy hút mùi trước khi bắt đầu chiên xào và để chạy thêm vài phút sau khi tắt bếp; nấu ở các bếp phía sau, gần miệng hút hơn.
2. Đóng cửa phòng có mùi
Đóng cửa bếp, cửa nhà vệ sinh khi đang có mùi và quạt hút đang chạy. Quạt kéo khí từ phần còn lại của nhà vào phòng đó qua khe cửa, nên mùi khó đi ngược ra ngoài.
3. Mở hai cửa đối diện
Một cửa sổ mở thì khí ra vào yếu. Hai cửa ở hai phía đối diện tạo dòng xuyên, đẩy khí cũ ra và kéo khí mới vào. Mỗi lần khí mới thay bằng đúng thể tích phòng, nồng độ mùi giảm còn khoảng một phần ba; ba lần thay khí đưa nó xuống còn khoảng một phần hai mươi. Với gió nhẹ đi qua hai cửa sổ, một phòng khách có thể thay khí vài lần chỉ trong mươi phút.
4. Quạt thổi ra cửa sổ
Khi trời lặng gió, đặt quạt đứng ở cửa sổ quay ra ngoài, mở một cửa khác ở phía đối diện. Quạt biến thành quạt hút cỡ lớn, kéo khí xuyên qua phòng.
Vì sao mùi cứ quay lại sau khi đã thông gió?
Nhiều chất có mùi bám vào và ngấm trong vật liệu mềm, xốp: rèm, nệm sofa, thảm, quần áo, gỗ chưa sơn phủ, vữa tường. Thông gió làm sạch khí, nhưng sau đó các bề mặt này nhả mùi ra từ từ, nên mùi khói, mùi chiên rán, mùi ẩm mốc có thể "sống" nhiều ngày.
- Giặt rèm, vỏ gối, khăn trải; phơi nắng chăn đệm.
- Mùi sơn mới, đồ gỗ mới: giữ thông gió nhiều ngày liền, không chỉ vài giờ; chất bay hơi trong vật liệu mới nhả ra dần.
- Mùi ẩm mốc: tìm và xử lý chỗ ẩm (rò nước, tường thấm, góc kín). Mùi mốc là dấu hiệu, khử mùi mà không sửa gốc thì mùi sẽ quay lại.
Mũi "quen" mùi sau vài phút
Khứu giác giảm nhạy rất nhanh với mùi kéo dài, hiện tượng gọi là thích nghi khứu giác. Người ở trong nhà không còn ngửi thấy mùi bếp sau ít phút, nhưng người mới bước vào thấy rõ. Muốn biết nhà còn mùi không, ra ngoài vài phút rồi quay vào, hoặc nhờ người khác ngửi giúp.
Những cách "khử mùi" cần dè chừng
- Xịt thơm, nến thơm chỉ phủ một mùi lên mùi cũ, không lấy mùi cũ đi. Nến còn là ngọn lửa trần; không để cháy khi vắng người, xa rèm và tầm tay trẻ.
- Không trộn các chất tẩy rửa với nhau để "mạnh hơn". Nước tẩy có chứa clo (javel) trộn với chất có amoniac hoặc chất có tính axit có thể sinh khí độc. Dùng từng loại, theo hướng dẫn trên nhãn, mở thông gió.
- Than hoạt tính, baking soda đặt trong tủ, trong ngăn kín có tác dụng hút mùi chậm với không gian nhỏ; với cả căn phòng, lượng khí quá lớn so với lượng than, thông gió vẫn nhanh hơn nhiều.
Mùi gas là chuyện khác
Khí gas đốt trong bếp vốn không mùi; người ta pha thêm chất tạo mùi để dễ phát hiện rò rỉ. Ngửi thấy mùi gas trong nhà: khoá van bình, mở cửa thông gió, không bật tắt công tắc điện, không bật lửa, ra ngoài và gọi người có chuyên môn kiểm tra. Đây là lúc dùng dòng khí để đẩy khí đi, nhưng tuyệt đối không dùng thiết bị điện có thể đánh lửa.
Góc nhìn hôm nay: một thí nghiệm nhỏ để thấy dòng khí
Muốn thấy tận mắt dòng khí mang mùi đi đâu, có thể làm một thí nghiệm an toàn: đun một nồi nước có vài lát gừng hoặc sả trên bếp, cửa phòng mở như thường ngày. Mỗi phút, một người đi một vòng quanh nhà, ghi lại phòng nào bắt đầu ngửi thấy. Lần sau, đóng cửa bếp và bật máy hút mùi rồi làm lại. Kết quả thường cho thấy mùi đi theo cầu thang và hành lang trước, những phòng đóng cửa thì tới muộn. Đó chính là bản đồ dòng khí trong nhà mình, và cũng là bản đồ cho biết nên đặt quạt hút, mở cửa ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùi bếp lan khắp nhà nhanh như vậy?
Vì các dòng khí trong nhà, như khí nóng bốc lên từ bếp, người đi lại, quạt chạy, cuốn mùi đi với tốc độ vài chục centimet mỗi giây. Khuếch tán tự thân của phân tử mùi rất chậm, cần nhiều giờ mới đi được một mét trong khí đứng yên.
Làm sao khử mùi trong nhà nhanh nhất?
Hút tại nguồn bằng máy hút mùi hoặc quạt hút, đóng cửa phòng có mùi, rồi mở hai cửa ở hai phía đối diện để khí mới thay khí cũ. Ba lần thay khí đưa mùi xuống còn khoảng một phần hai mươi.
Khuếch tán là gì?
Khuếch tán là hiện tượng phân tử tự lan từ chỗ đậm đặc sang chỗ loãng nhờ chuyển động nhiệt. Trong không khí, khuếch tán nhanh ở quãng vài centimet nhưng rất chậm ở quãng vài mét, vì thời gian tăng theo bình phương quãng đường.
Vì sao thông gió rồi mà mùi vẫn quay lại?
Chất có mùi ngấm vào rèm, sofa, nệm, tường, rồi nhả ra từ từ. Cần giặt, phơi đồ vải và tiếp tục thông gió nhiều ngày; với mùi ẩm mốc phải tìm và sửa chỗ ẩm.
Ngửi thấy mùi gas trong nhà phải làm gì?
Khoá van bình gas, mở cửa cho thông gió, không bật tắt công tắc điện hay bật lửa, ra khỏi nhà và gọi người có chuyên môn kiểm tra. Không dùng quạt điện vì có thể đánh lửa.
