Chọn điều hoà nên tính theo thể tích phòng (dài × rộng × cao) cộng với lượng nhiệt đổ vào phòng, chứ không chỉ theo mét vuông sàn. Quy ước thợ hay dùng là khoảng 200 BTU/h cho mỗi mét khối phòng có trần cao chừng 3 m, rồi cộng thêm khi phòng nắng tây, nằm sát mái hoặc đông người. Mét vuông chỉ là cách nói gọn của mét khối khi mọi phòng có trần cao gần như nhau.
Con số trên máy là công suất làm lạnh: nó cho biết mỗi giờ máy lấy đi được bao nhiêu nhiệt. Phòng cần bao nhiêu thì tuỳ vào lượng không khí phải làm lạnh và lượng nhiệt liên tục lọt vào qua tường, kính, mái, người và đồ điện. Bài này đi từng bước để anh chị tự ước được con số cho phòng mình trước khi hỏi thợ.
BTU là gì và vì sao máy ghi 9.000, 12.000, 18.000?
BTU (British Thermal Unit) là đơn vị nhiệt cũ của hệ Anh: lượng nhiệt làm nóng một pound nước (khoảng 0,45 kg) lên 1 độ F. Trên điều hoà, con số thật ra là BTU mỗi giờ (BTU/h), tức là một công suất. Đổi sang hệ SI cho dễ hình dung: 1 kW ≈ 3.412 BTU/h.
| Ghi trên máy | Đổi ra kW lạnh (khoảng) | Cách gọi quen của thợ |
|---|---|---|
| 9.000 BTU/h | 2,6 kW | "1 ngựa" |
| 12.000 BTU/h | 3,5 kW | "1,5 ngựa" |
| 18.000 BTU/h | 5,3 kW | "2 ngựa" |
| 24.000 BTU/h | 7,0 kW | "2,5 – 3 ngựa" |
Cách gọi "ngựa" (HP) chỉ là thói quen chợ, không phải phép đổi chính xác: một mã lực cơ học là khoảng 746 W, còn máy 9.000 BTU/h lấy đi khoảng 2,6 kW nhiệt. Hai con số đo hai thứ khác nhau. Thêm một mốc lịch sử dễ nhớ: 1 tấn lạnh = 12.000 BTU/h, là nhiệt cần để làm tan một tấn Mỹ (khoảng 907 kg) nước đá trong 24 giờ, từ thời người ta còn làm mát bằng đá cây.
Cũng cần phân biệt công suất làm lạnh với điện năng tiêu thụ. Máy 2,6 kW lạnh thường chỉ ăn chừng 0,7–1 kW điện, vì máy không "tạo ra" lạnh mà bơm nhiệt từ trong ra ngoài. Tỷ số giữa hai con số này là hiệu suất, ghi trên nhãn năng lượng.
Vì sao tính theo mét khối thì đúng hơn tính theo mét vuông?
Điều hoà phải hạ nhiệt cả khối không khí trong phòng và giữ nó mát trong khi nhiệt lọt vào từ mọi phía. Hai phòng cùng 20 m² nhưng một phòng trần 2,7 m, một phòng trần 4 m (nhà phố cũ, phòng khách thông tầng) có thể tích chênh nhau gần gấp rưỡi: 54 m³ so với 80 m³. Phòng trần cao còn có diện tích tường lớn hơn, nghĩa là thêm mặt để nắng hắt nhiệt vào.
Quy ước "khoảng 600 BTU/h cho mỗi m²" mà nhiều thợ dùng thật ra đã ngầm giả định trần cao chừng 3 m: 600 chia 3 đúng bằng 200 BTU/h cho mỗi m³. Khi trần của nhà mình khác 3 m nhiều, đổi sang mét khối sẽ tránh được sai lệch.
Bảng quy ước tham khảo cho phòng trần khoảng 3 m
| Diện tích sàn | Thể tích (trần 3 m) | Ước theo 200 BTU/m³ | Cỡ máy thường chọn |
|---|---|---|---|
| 12 m² | 36 m³ | 7.200 BTU/h | 9.000 |
| 15 m² | 45 m³ | 9.000 BTU/h | 9.000 |
| 20 m² | 60 m³ | 12.000 BTU/h | 12.000 |
| 25 m² | 75 m³ | 15.000 BTU/h | 18.000 |
| 30 m² | 90 m³ | 18.000 BTU/h | 18.000 |
| 40 m² | 120 m³ | 24.000 BTU/h | 24.000 |
Đây là quy ước truyền miệng của nghề lắp đặt, không phải tiêu chuẩn thiết kế. Kỹ sư nhiệt lạnh tính tải nhiệt chi tiết hơn nhiều: hướng nhà, loại kính, vật liệu tường, lượng gió tươi, số người, đồ điện. Bảng trên đủ cho phòng ngủ, phòng khách bình thường; phòng đặc biệt thì nên nhờ người có nghề đo tận nơi.
Những gì làm phòng cần nhiều BTU hơn con số trên giấy?
Thể tích chỉ là phần nền. Phần cộng thêm đến từ nhiệt lọt vào liên tục. Các yếu tố hay gặp ở nhà Việt:
- Phòng hướng tây, tường hứng nắng chiều. Tường gạch hấp nhiệt cả buổi chiều rồi toả vào phòng tới tối. Thợ thường cộng thêm khoảng 10–20%.
- Phòng sát mái tôn hoặc sân thượng. Mái là mặt hứng nắng mạnh nhất. Phòng tầng trên cùng của nhà ống có thể nóng hơn phòng tầng dưới vài độ dù cùng diện tích.
- Kính lớn không rèm. Nắng xuyên qua kính biến thành nhiệt ngay trong phòng. Rèm dày hoặc phim cách nhiệt giảm phần này rõ rệt.
- Đông người. Một người ngồi yên toả chừng 100 W nhiệt, khoảng 340 BTU/h, cả nhiệt cơ thể lẫn hơi ẩm từ hơi thở và da. Phòng khách đón mười người là thêm khoảng 1 kW nhiệt, ngang một chiếc bàn ủi đang cắm.
- Đồ điện và bếp. Máy tính để bàn, tivi lớn, đèn sợi đốt, nồi lẩu trên bàn đều toả nhiệt. Phòng khách liền bếp không cửa ngăn gần như luôn cần máy lớn hơn bảng.
- Phòng hở. Cửa hay mở ra hành lang, khe cửa lớn, phòng thông cầu thang. Không khí lạnh nặng hơn nên rò xuống dưới, không khí nóng tầng trên tràn vào.
Ví dụ tính nhẩm
Phòng ngủ tầng áp mái, 4 m × 4,5 m, trần 3,2 m, có cửa sổ hướng tây.
- Thể tích: 4 × 4,5 × 3,2 ≈ 57,6 m³.
- Nền: 57,6 × 200 ≈ 11.500 BTU/h.
- Sát mái và nắng tây, cộng khoảng 20%: ≈ 13.800 BTU/h.
- Hai người ngủ, ban đêm ít nhiệt mặt trời: không cộng thêm.
Kết quả nằm giữa cỡ 12.000 và 18.000. Nếu phòng chủ yếu dùng ban đêm, khi nắng đã tắt, máy 12.000 thường chạy được nhưng sẽ vất vả lúc mới bật buổi chiều. Nếu dùng cả buổi chiều, cỡ lớn hơn là hợp lý. Đây đúng là chỗ cần cân nhắc thói quen sử dụng chứ không chỉ con số.
Chọn máy to hơn cho chắc có được không?
Máy dư công suất quá nhiều cũng có cái dở. Máy cũ loại thường (không biến tần) làm lạnh rất nhanh rồi ngắt, vài phút sau lại chạy. Mỗi lần khởi động tốn điện và mòn máy nén. Phòng hạ nhiệt nhanh nhưng hơi ẩm chưa kịp ngưng trên dàn lạnh, nên không khí lạnh mà ẩm, có cảm giác dính và lạnh buốt.
Máy biến tần đỡ được phần này vì chạy chậm lại thay vì ngắt hẳn, nhưng nó vẫn có mức công suất thấp nhất. Máy quá to cho phòng quá nhỏ vẫn có lúc phải ngắt – bật. Ngược lại, máy quá nhỏ chạy hết công suất liên tục mà phòng vẫn không mát, ồn và hao điện.
Nói gọn: chọn sát nhu cầu, nghiêng về cỡ lớn hơn một chút khi phòng có nhiều yếu tố cộng thêm, đừng nhảy hai cỡ.
Lắp đặt và cách dùng ảnh hưởng thế nào tới "đủ mát"?
Một chiếc máy chọn đúng cỡ vẫn có thể chạy kém nếu lắp không đúng. Mấy điểm người ở nhà tự để ý được:
- Cục nóng phải thoát được nhiệt. Đặt trong hộc kín, sát tường, phơi nắng gắt hoặc thổi vào nhau là tự làm khó máy. Nhiệt bơm ra không đi đâu được thì máy phải làm việc nặng hơn.
- Dàn lạnh đặt cao, thổi dọc phòng. Không khí lạnh nặng nên chìm xuống. Thổi từ trên cao ra giữa phòng giúp khí trộn đều cả khối.
- Lưới lọc sạch. Lưới bám bụi làm giảm lượng gió đi qua dàn lạnh, máy kém mát dù vẫn ồn như cũ. Nhiều nhà sản xuất khuyên vệ sinh lưới vài tuần một lần trong mùa nóng.
- Đặt nhiệt độ hợp lý. Khoảng 26–27 °C kèm quạt nhẹ thường đủ dễ chịu. Mỗi độ đặt thấp hơn làm máy chạy nhiều hơn.
- Đóng cửa phòng, kéo rèm phía nắng. Khối khí cần làm lạnh lúc ấy đúng bằng thể tích phòng chứ không phải cả tầng nhà.
Phòng thông nhau, phòng khách liền bếp thì tính sao?
Với không gian mở, hãy coi cả khối thông nhau là một phòng: cộng thể tích các phần không có cửa ngăn. Phòng khách 25 m² liền bếp 10 m², trần 3 m, là khoảng 105 m³ chứ không phải 75 m³. Cộng thêm nhiệt bếp nấu, con số thực tế còn cao hơn.
Cầu thang hở trong nhà ống là trường hợp khó. Khí lạnh chảy xuống cầu thang như nước, khí nóng tầng trên tràn vào phòng. Một tấm rèm hoặc cửa kéo ngăn chân cầu thang thường giúp máy đỡ vất vả hơn là đổi máy to.
Không gian quá dài như phòng khách nhà ống sâu 10–12 m đôi khi hợp với hai máy nhỏ đặt hai đầu hơn là một máy lớn ở một đầu, vì một dàn lạnh khó thổi khí lạnh đi xa đều tay.
Góc nhìn khi đi mua và khi hỏi thợ
Mang theo ba con số: dài, rộng, cao của phòng. Ghi thêm hướng cửa sổ, phòng có sát mái không, thường có mấy người, dùng ban ngày hay ban đêm. Với chừng ấy thông tin, người bán hay thợ lắp có thể tư vấn sát hơn nhiều so với câu hỏi "phòng 20 mét vuông thì máy bao nhiêu".
Nếu đã có máy mà phòng vẫn không mát, hãy kiểm tra theo thứ tự rẻ trước: lưới lọc, rèm, khe hở cửa, chỗ đặt cục nóng. Chỉ khi những thứ đó ổn mà máy vẫn chạy liên tục không đạt nhiệt độ đặt, mới nghĩ tới chuyện công suất thiếu hoặc máy thiếu gas – việc của thợ.
Người muốn hiểu sâu hơn có thể đọc chương truyền nhiệt trong sách Vật lý 10–11 (dẫn nhiệt, đối lưu, bức xạ) và tiêu chuẩn thiết kế thông gió – điều hoà không khí TCVN 5687. Hiểu ba cách nhiệt đi vào phòng là hiểu vì sao cùng một máy, phòng này mát mà phòng kia không.
Câu hỏi thường gặp
Phòng 20 m² dùng điều hoà bao nhiêu BTU?
Với trần cao khoảng 3 m, phòng 20 m² có thể tích khoảng 60 m³, theo quy ước thợ cần chừng 12.000 BTU/h. Nếu phòng sát mái, nắng tây hoặc đông người thì cân nhắc cỡ lớn hơn. Trần thấp, phòng khuất nắng có thể dùng cỡ nhỏ hơn một chút.
9.000 BTU là bao nhiêu kW?
9.000 BTU/h tương đương khoảng 2,6 kW công suất làm lạnh, vì 1 kW xấp xỉ 3.412 BTU/h. Điện năng máy tiêu thụ thấp hơn nhiều, thường dưới 1 kW, do máy bơm nhiệt ra ngoài chứ không tự tạo ra lạnh.
Trần cao 4 m thì chọn điều hoà thế nào?
Tính theo thể tích: nhân diện tích sàn với 4 m rồi nhân khoảng 200 BTU/h mỗi mét khối. Phòng 20 m² trần 4 m là 80 m³, khoảng 16.000 BTU/h, nên thường chọn cỡ 18.000 thay vì 12.000 như phòng trần thấp.
Điều hoà dư công suất có tốn điện hơn không?
Máy quá to so với phòng hay ngắt – bật liên tục, tốn điện khi khởi động và hút ẩm kém nên phòng lạnh mà ẩm. Máy biến tần đỡ hơn nhưng vẫn không nên chọn vượt nhu cầu quá xa. Chọn sát nhu cầu là kinh tế nhất.
Mỗi người trong phòng toả ra bao nhiêu nhiệt?
Một người trưởng thành ngồi yên toả khoảng 100 W, tương đương chừng 340 BTU/h, gồm nhiệt cơ thể và hơi ẩm. Khi vận động, con số tăng lên nhiều lần. Vì vậy phòng đông người cần máy lớn hơn phòng ít người cùng kích thước.
