Không khí trong ô tô đóng kín: CO2 tăng nhanh và chế độ lấy gió ngoài

Khoang ô tô con chỉ chứa khoảng 2,5–4 m³ không khí, nhỏ hơn mười lần một phòng ngủ, nên khi đóng kín cửa và để chế độ lấy gió trong, CO2 do người thở ra tăng rất nhanh: với bốn người, mỗi giờ có thể thêm hàng chục nghìn ppm nếu khoang kín hoàn toàn. Cách đơn giản là để điều hoà ở chế độ lấy gió ngoài trong phần lớn hành trình. Cũng vì khoang nhỏ và kín mà xe đỗ ngoài nắng nóng lên rất nhanh, nên tuyệt đối không để trẻ em một mình trong xe, dù chỉ vài phút.

Bài này đặt con số thể tích khoang xe cạnh lượng khí người thở ra, giải thích hai nút gió trên bảng điều khiển và lý do các tổ chức an toàn giao thông nhắc mãi một lời khuyên về trẻ em và xe đỗ.

Khoang ô tô chứa bao nhiêu không khí?

Thể tích khoang hành khách của xe con, tính phần người ngồi (không gồm cốp), thường vào khoảng:

Ghế, bảng táp lô, đồ đạc còn chiếm bớt một phần, nên lượng khí thật sự ít hơn chút nữa. Con số tuỳ mẫu xe, nhưng cỡ này cho thấy một điều: chuyện xảy ra trong phòng ngủ suốt một đêm có thể xảy ra trong xe chỉ sau một quãng đường ngắn.

CO2 trong xe tăng nhanh tới mức nào?

Một người trưởng thành ngồi yên, tỉnh táo thở ra khoảng 18 lít CO2 mỗi giờ. Bốn người trên xe là khoảng 70–75 lít mỗi giờ.

• Khoang 3 m³ chứa 3.000 lít khí.
• 75 lít trên 3.000 lít là 2,5%, tức khoảng 25.000 ppm mỗi giờ nếu khoang kín tuyệt đối.
• Trong phòng ngủ 40 m³ với hai người, con số tương ứng chỉ khoảng 750 ppm mỗi giờ.

Thực tế xe không kín tuyệt đối: khí vẫn lọt qua gioăng cửa, hệ thống thông gió. Nhưng khi bật chế độ lấy gió trong, lượng khí ngoài vào rất ít. Các phép đo trên xe chở nhiều người, đóng kín và lấy gió trong, cho thấy CO2 có thể vượt vài nghìn ppm sau vài chục phút, cao hơn hẳn mức thường thấy trong phòng ở. Ngoài trời chỉ khoảng 420 ppm.

Ảnh hưởng tới người lái

Mức CO2 vài nghìn ppm không gây ngộ độc cho người khoẻ mạnh, nhưng khí tù kèm hơi ấm làm nhiều người thấy bí, uể oải, buồn ngủ. Với người lái đường dài, đó là thứ nên tránh. Khí cũ cũng giữ lại hơi ẩm từ hơi thở, làm kính mờ nhanh hơn vào ngày mưa lạnh.

Lấy gió trong và lấy gió ngoài khác nhau thế nào?

Trên bảng điều khiển điều hoà ô tô thường có một nút hình mũi tên vòng tròn bên trong chiếc xe: đó là lấy gió trong (tuần hoàn). Khi bật, điều hoà hút lại khí trong khoang để làm lạnh tiếp, gần như không lấy khí ngoài. Khi tắt (đèn nút tắt, hoặc chuyển sang biểu tượng mũi tên đi từ ngoài vào), điều hoà lấy gió ngoài qua lọc gió cabin rồi đưa vào khoang, khí cũ thoát ra qua các lỗ thông hơi phía sau.

Khi nào nên dùng chế độ nào

• Mặc định: để lấy gió ngoài, nhất là khi xe chở nhiều người hoặc đi đường dài.
• Lấy gió trong ngắn hạn: mấy phút đầu khi xe vừa nổ máy dưới nắng để làm mát nhanh; khi đi qua đoạn khói bụi, xe phía trước xả khói đen, đoạn đường hầm đông xe; khi đi qua nơi có mùi nặng.
• Nhớ chuyển lại sau khi qua đoạn đó. Nhiều xe hiện đại tự chuyển, nhưng không phải xe nào cũng vậy.
• Thay lọc gió cabin theo lịch bảo dưỡng. Lọc bẩn làm gió ngoài vào yếu, dễ khiến người lái quen để chế độ gió trong.

Vì sao xe đỗ ngoài nắng nóng lên nhanh như vậy?

Ánh nắng xuyên qua kính, chiếu vào ghế, bảng táp lô, vô lăng. Những bề mặt này hấp thụ và nóng lên, rồi toả nhiệt ra không khí trong khoang. Kính lại cản bớt bức xạ nhiệt toả ngược ra ngoài, giống nhà kính trồng rau. Với khối khí nhỏ chỉ vài mét khối, nhiệt độ tăng rất nhanh.

Một nghiên cứu năm 2005 đăng trên tạp chí nhi khoa Pediatrics (Mỹ) đo nhiệt độ trong xe đỗ ngoài trời vào những ngày nắng: trung bình, nhiệt độ trong xe tăng thêm khoảng 22 °C sau một giờ, và phần lớn mức tăng đó diễn ra ngay trong nửa giờ đầu. Hé kính cửa sổ vài centimet gần như không làm thay đổi kết quả. Ngay cả những ngày trời không quá nóng, khoang xe vẫn có thể nóng tới mức nguy hiểm.

Vì sao không bao giờ để trẻ một mình trong xe?

Cơ thể trẻ nhỏ nóng lên nhanh hơn người lớn nhiều lần vì nhỏ người, khả năng tự điều hoà thân nhiệt chưa hoàn thiện. Trẻ cũng không tự mở cửa hay gọi người giúp được. Khoang xe vừa nhỏ vừa kín là môi trường thay đổi rất nhanh. Các cơ quan an toàn giao thông vì vậy đưa ra những lời khuyên nhất quán:

• Không bao giờ để trẻ một mình trong xe, kể cả "chỉ vài phút", kể cả xe đỗ trong bóng râm, kể cả có hé kính hay để máy lạnh chạy.
• Tạo thói quen nhìn ghế sau trước khi khoá xe. Đặt túi xách, điện thoại hoặc một chiếc giày ở ghế sau là mẹo nhiều cha mẹ dùng, nhất là khi thay đổi lịch trình đưa đón.
• Luôn khoá xe khi đỗ ở nhà, cất chìa khoá xa tầm tay trẻ, để trẻ không tự chui vào xe.
• Thấy trẻ một mình trong xe đóng kín dưới nắng: tìm ngay người lớn đi cùng trẻ, gọi bảo vệ hoặc lực lượng cứu hộ.

Lời khuyên này cũng đúng với người cao tuổi cần hỗ trợ và với thú cưng.

Còn khí thải và nổ máy trong chỗ kín?

Một chuyện khác hẳn CO2 nhưng cũng liên quan tới không gian kín: khí thải động cơ chứa CO (cacbon mônôxit), loại khí không màu, không mùi và rất độc. Không nổ máy xe trong gara đóng cửa, kể cả để "làm mát xe" hay chờ người. Không ngồi lâu trong xe nổ máy tại chỗ ở nơi kín gió. Ống xả hở, gioăng cốp hỏng có thể để khí thải lọt vào khoang; xe có mùi khói lạ cần đưa đi kiểm tra.

Góc nhìn hôm nay: thói quen nhỏ cho mỗi chuyến đi

Ba thói quen mang về được: mặc định lấy gió ngoài, chỉ chuyển sang gió trong khi có lý do và nhớ chuyển lại; dừng nghỉ, mở cửa xe cho khoang thay khí sau mỗi vài giờ lái; và trước khi rời xe, nhìn lại ghế sau.

Ai tò mò có thể đặt một máy đo CO2 có cảm biến hồng ngoại trong xe ở ghế phụ, ghi số khi đi một mình với gió trong, rồi khi chở đủ người, rồi khi chuyển sang gió ngoài. Vài chuyến là đủ thấy khoang xe nhỏ tới mức nào so với lượng khí chúng ta thở.