Thể tích là phần không gian mà một vật chiếm chỗ, tính cả vỏ, thành, nắp. Dung tích là lượng chất mà lòng vật đó chứa được, tức thể tích của khoảng trống bên trong. Hai đại lượng dùng chung đơn vị (lít, mililít, mét khối) nên rất hay bị lẫn, nhưng một cái nồi thành dày, một bình giữ nhiệt hai lớp cho thấy ngay: thể tích ngoài có thể lớn gấp rưỡi, gấp đôi dung tích trong.
Thể tích và dung tích khác nhau ở chỗ nào?
Cách nhớ gọn nhất: thể tích hỏi "vật này chiếm bao nhiêu chỗ", dung tích hỏi "vật này chứa được bao nhiêu". Hòn đá có thể tích nhưng không có dung tích, vì nó đặc, không có lòng để chứa. Cái chai có cả hai: thể tích của chai là khối không gian nó choán trên kệ, còn dung tích là lượng nước rót vào được tới miệng.
Sách Khoa học tự nhiên ở bậc trung học cơ sở dùng chữ "thể tích" cho cả vật đặc lẫn chất lỏng đựng trong bình, và dùng "dung tích" khi nói về sức chứa của bình, can, chai. Trong đời sống, chữ "dung tích" còn xuất hiện ở những chỗ ít ai để ý: dung tích phổi, dung tích xi lanh, dung tích hồ chứa. Ở mọi chỗ đó, nghĩa đều là "khoảng trống chứa được bao nhiêu", không phải kích thước bên ngoài.
| Thể tích | Dung tích | |
|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Vật chiếm bao nhiêu chỗ | Lòng vật chứa được bao nhiêu |
| Áp dụng cho | Mọi vật: đặc, rỗng, lỏng, khí | Vật có lòng rỗng: chai, nồi, tủ, bồn, phổi |
| Tính cả vỏ, thành | Có | Không |
| Dùng khi | Cần biết có đặt vừa chỗ không | Cần biết đựng được bao nhiêu |
| Đơn vị | Giống nhau: ml, lít, cm³, m³ | |
Vì sao cái nồi thành dày to mà nấu được ít?
Nồi gang, nồi đất, nồi đáy liền nhiều lớp có thành và đáy dày vài milimét tới hơn một centimét. Lớp vật liệu đó chiếm chỗ ở bên ngoài, làm nồi trông bề thế, nhưng không đóng góp chút nào vào lòng nồi. Một nồi đất kho cá đặt lên bếp trông như chứa được ba lít, đổ nước thật vào có khi chỉ hơn hai lít.
Lý do nằm ở chỗ phần thành bao quanh cả bốn phía và đáy. Thành dày 1 cm ở một nồi nhỏ chiếm tỷ lệ lớn hơn nhiều so với cùng độ dày ở một nồi to, vì nồi nhỏ có ít lòng mà nhiều vỏ hơn tính theo tỷ lệ. Cho nên với đồ đựng nhỏ, độ chênh giữa thể tích ngoài và dung tích trong càng rõ.
Thêm một chi tiết hay bị quên: miệng nồi không dùng được tới mép. Nấu canh, luộc rau phải chừa khoảng trống phía trên để nước sôi không trào. Thành ra dung tích "dùng được" còn nhỏ hơn nữa, nhưng đó là chuyện của một bài khác về dung tích danh định và dung tích thực tế.
Bình giữ nhiệt hai lớp: thể tích lớn, dung tích nhỏ
Bình giữ nhiệt là ví dụ rõ nhất. Bình có hai lớp thành, giữa hai lớp là khoảng hút chân không để cản truyền nhiệt. Khoảng chân không ấy có thể tích thật, chiếm chỗ thật trong ba lô, nhưng không chứa được giọt nước nào. Cộng thêm nắp dày có gioăng, có khi có cả cốc rót, bình ghi "500 ml" có thể to ngang một chai nước thường 750 ml.
Điều này giải thích một băn khoăn quen thuộc khi chọn bình cho trẻ đi học: bình cùng ghi một số ml nhưng hình dáng to nhỏ khác hẳn nhau. Bình một lớp nhựa gọn, bình hai lớp thép cồng kềnh hơn. Muốn biết bình có lọt túi bên hông ba lô không, cần đo kích thước ngoài, chứ con số ml trên thân bình không giúp gì.
Nhãn sản phẩm ghi thể tích hay dung tích?
Với đồ đựng (nồi, chai rỗng, bình, tủ, bồn, vali), con số lít ghi trên nhãn gần như luôn là dung tích: lượng chứa được. Với hàng hoá đóng sẵn (chai dầu ăn, hộp sữa, lon nước), con số ml là thể tích chất bên trong, không phải dung tích của vỏ. Lon ghi 330 ml nghĩa là có khoảng 330 ml nước uống bên trong; lòng lon thực ra hơi lớn hơn một chút để chừa khoảng trống ở đỉnh.
Có những sản phẩm ghi kích thước ngoài bằng centimét kèm dung tích bằng lít. Đó là cách ghi đầy đủ nhất, vì người mua cần cả hai: kích thước ngoài để biết đặt vào đâu, dung tích để biết chứa được bao nhiêu. Tủ lạnh, máy giặt, vali, thùng rác thường có đủ hai loại số này trong phần thông số.
- Chọn chỗ đặt: nhìn kích thước ngoài (rộng × sâu × cao), cộng thêm khe thoáng sau lưng tủ, chỗ mở cửa.
- Chọn sức chứa: nhìn dung tích lít.
- Đồ đóng gói sẵn: con số ml, lít là lượng hàng bên trong, so giữa các sản phẩm dựa vào số này chứ không dựa vào độ to của vỏ.
"Xe 110 phân khối" là thể tích hay dung tích?
Chữ "phân khối" người Việt quen gọi chính là centimét khối (cm³). Xe máy "110 phân khối" có dung tích xi lanh khoảng 110 cm³, tức khoảng 0,11 lít. Nhưng con số này không phải là toàn bộ khoảng trống trong xi lanh.
Dung tích xi lanh trong kỹ thuật động cơ là thể tích quét: phần không gian mà piston quét qua khi đi từ điểm thấp nhất lên điểm cao nhất. Phía trên điểm cao nhất vẫn còn một khoang nhỏ gọi là buồng đốt, không tính vào con số 110. Động cơ nhiều xi lanh thì cộng thể tích quét của tất cả các xi lanh. Một ô tô ghi động cơ 1,5 lít nghĩa là tổng thể tích quét khoảng 1.500 cm³.
Đây là ví dụ hay cho thấy chữ "dung tích" không phải lúc nào cũng nghĩa là "đổ đầy được bao nhiêu". Mỗi ngành có quy ước riêng, và con số chỉ có nghĩa khi biết quy ước đó.
Những chỗ dùng chữ "dung tích" trong đời sống
- Dung tích phổi: lượng khí phổi chứa được, chia thành nhiều phần như khí lưu thông, dung tích sống. Phổi không bao giờ thở ra hết sạch khí.
- Dung tích hồ chứa: các hồ thuỷ điện, thuỷ lợi ghi dung tích toàn bộ và dung tích hữu ích. Phần "chết" ở đáy hồ không xả ra được.
- Dung tích bình xăng: lượng nhiên liệu bình chứa được; con số đổ thực tế khi bình cạn có thể lệch đôi chút vì phần ống dẫn và cổ bình.
- Dung tích tủ lạnh: có "tổng dung tích" và "dung tích sử dụng", hai số này khác nhau.
Điểm chung: hễ có chữ "dung tích" là đang nói về khoảng rỗng bên trong, và khoảng rỗng ấy thường được chia nhỏ thành phần dùng được và phần không dùng được.
Tự đo cả hai con số ở nhà thế nào?
Đo dung tích
Cách chắc chắn nhất là đổ nước. Dùng một chai nhựa 500 ml hoặc cốc đong có vạch, rót đầy từng lần vào đồ cần đo cho tới khi ngang miệng, đếm số lần. Đồ to như xô, chậu thì dùng can 5 lít đã biết dung tích. Đồ không được dính nước (hộp giấy, ngăn tủ gỗ) thì đổ gạo hoặc hạt đậu khô, rồi đổ lượng hạt đó sang cốc đong. Hạt có khe hở giữa các hạt nhưng vì đong bằng cùng loại hạt hai lần nên khe hở tự triệt tiêu, kết quả vẫn sát.
Đo thể tích ngoài
Đồ có hình gần hộp thì đo ba chiều ngoài cùng (chỗ phình nhất) bằng thước dây, nhân ba số với nhau ra centimét khối, chia 1.000 ra lít. Đó là "khối hộp bao ngoài", thứ quyết định món đồ có lọt vào kệ, vào cốp hay không. Đồ hình thù lạ (bình tròn, ấm có vòi) thì có thể nhấn chìm vào một chậu nước và đo phần nước dâng lên, nếu đồ đó chịu được nước và được bịt kín miệng.
Một phép so mang về được
Lấy dung tích chia cho thể tích ngoài, ra một tỷ lệ gọi tạm là "độ gọn" của đồ đựng. Hộp nhựa mỏng thường rất gọn, gần như toàn bộ khối ngoài là lòng chứa. Bình giữ nhiệt, nồi gang thì độ gọn thấp hơn rõ. Khi chỗ cất đồ chật, ưu tiên đồ có độ gọn cao; khi cần giữ nóng lâu, chấp nhận độ gọn thấp để đổi lấy lớp cách nhiệt.
Lỗi hay gặp khi lẫn hai khái niệm
- Mua vali theo lít mà quên kích thước ngoài: vali vừa sức chứa nhưng quá khổ nơi cất giữ.
- Mua tủ lạnh theo lít rồi không lọt hốc bếp: dung tích ghi đúng nhưng tủ cần thêm khoảng thoáng sau lưng và hai bên.
- So hai món đồ đóng gói bằng mắt: vỏ to không có nghĩa ruột nhiều. Đọc con số trên nhãn.
- Nghĩ bình ghi 1 lít thì đổ được đúng 1 lít tới miệng: nhiều bình đo tới vạch, phần cổ còn chứa thêm. Ngược lại có bình phải chừa khoảng trống.
Câu hỏi thường gặp
Thể tích và dung tích khác nhau thế nào?
Thể tích là phần không gian một vật chiếm, tính cả vỏ và thành. Dung tích là lượng mà lòng vật đó chứa được. Vật đặc như hòn đá chỉ có thể tích, còn đồ rỗng như chai, nồi có cả thể tích ngoài lẫn dung tích trong.
Dung tích và thể tích có cùng đơn vị không?
Có. Cả hai đều đo bằng ml, lít, cm³ hay m³. Vì cùng đơn vị nên dễ nhầm; cần xem con số đang nói về khối ngoài của vật hay khoảng rỗng bên trong.
Số ml ghi trên bình giữ nhiệt là gì?
Đó là dung tích, tức lượng nước bình chứa được. Bình hai lớp có khoảng chân không giữa hai thành nên kích thước ngoài to hơn nhiều so với bình một lớp cùng số ml.
Xe 110 phân khối nghĩa là gì?
Phân khối là centimét khối. Xe 110 phân khối có dung tích xi lanh khoảng 110 cm³, tính bằng phần thể tích piston quét qua trong xi lanh, không gồm khoang buồng đốt phía trên.
Làm sao đo dung tích một cái hộp ở nhà?
Rót nước bằng chai hoặc cốc đong đã biết thể tích cho tới khi đầy rồi cộng lại. Hộp không chịu nước thì đổ gạo hoặc đậu khô vào cho đầy, rồi đổ chỗ hạt đó sang cốc đong để đọc.
