Con số lít in trên tủ lạnh, nồi cơm, ấm đun hay vali là dung tích danh định: lòng chứa được đo theo một quy ước nào đó, thường là đo tới tận thành, tận miệng. Phần dùng được thật luôn nhỏ hơn, vì phải trừ khay, ngăn, vạch tối đa và khoảng trống an toàn. Muốn so hai sản phẩm cho đúng, hãy tìm dòng "dung tích sử dụng" hoặc vạch MAX, và khi có thể, tự đo.
Dung tích danh định là gì?
"Danh định" nghĩa là con số được công bố, đặt tên cho sản phẩm. Nồi "1,8 lít", tủ "300 lít", ấm "1,7 lít" đều là dung tích danh định. Con số này được đo theo một cách nhất định do nhà sản xuất chọn hoặc do tiêu chuẩn kỹ thuật quy định. Nó không sai, nhưng nó trả lời câu hỏi "lòng sản phẩm rộng bao nhiêu", chứ không trả lời "mỗi ngày dùng được bao nhiêu".
Giữa hai câu hỏi đó có một khoảng chênh. Khoảng chênh lớn hay nhỏ tuỳ loại đồ và tuỳ thiết kế, nhưng gần như không bao giờ bằng không.
Tủ lạnh: "tổng dung tích" và "dung tích sử dụng" khác nhau thế nào?
Nhiều tủ lạnh ghi hai con số. Tổng dung tích là thể tích toàn bộ khoang bên trong, đo từ thành tới thành. Dung tích sử dụng (còn gọi là dung tích lưu trữ) là phần thật sự đặt được thực phẩm, sau khi trừ đi:
- giá kệ, hộc rau, khay đá và các vách ngăn;
- quạt gió, cửa gió, đèn, cụm điều khiển nằm trong khoang;
- khoảng phải chừa trống trước cửa gió để khí lạnh lưu thông;
- phần cánh cửa có khay, với khoảng hở để cửa đóng được.
Bộ tiêu chuẩn quốc tế cho tủ lạnh gia dụng (IEC 62552) có quy tắc riêng về cách đo phần lưu trữ, để các nhà sản xuất cùng đo theo một kiểu. Chênh lệch giữa tổng và sử dụng có thể từ vài phần trăm tới hơn mười phần trăm, tuỳ tủ có máy làm đá, có nhiều hộc riêng hay không.
Khi so hai tủ, hãy so dung tích sử dụng với dung tích sử dụng. Nếu một tủ chỉ ghi một con số mà không nói là loại nào, nên hỏi rõ hoặc xem tài liệu kỹ thuật đi kèm. Còn chuyện nhà mấy người dùng tủ bao nhiêu lít là một câu hỏi khác, tuỳ nếp đi chợ của từng nhà.
Vì sao nồi cơm điện hay ghi 1,8 lít?
Con số 1,8 lít nghe lẻ nhưng có gốc gác. Nồi cơm điện được phổ biến từ Nhật Bản, nơi gạo được đong theo đơn vị cổ: một shō xấp xỉ 1,8 lít, gồm mười gō, mỗi gō khoảng 180 ml. Nồi "1,8 lít" ban đầu là nồi nấu được tối đa khoảng một shō gạo, tức mười cốc gạo cỡ 180 ml; nồi "1 lít" nấu được khoảng năm cốc rưỡi. Cốc nhựa đi kèm nhiều nồi cơm đến nay vẫn là cốc khoảng 180 ml, không phải 200 hay 250 ml.
Như vậy, "1,8 lít" ở nồi cơm không có nghĩa là đổ được 1,8 lít nước tới miệng (lòng nồi thường còn rộng hơn), cũng không có nghĩa nấu được 1,8 lít gạo. Nó là một quy ước cỡ nồi. Phần gạo tối đa và mực nước được chỉ bằng vạch khắc trong lòng nồi; luôn làm theo vạch đó, vì cơm nở ra và cần chỗ cho hơi nước.
Ấm siêu tốc, bình đun: vạch MAX nằm dưới miệng bao xa?
Ấm ghi 1,7 lít thường có lòng chứa được nhiều hơn 1,7 lít nếu đổ tới miệng. Con số 1,7 chính là vạch MAX, mức đun an toàn. Phần trên vạch được chừa cho nước sủi bọt khi sôi; đổ quá vạch, nước sôi trào ra vòi và quanh nắp, dễ gây bỏng và làm ướt đế điện. Ngược lại, nhiều ấm cũng có vạch MIN để mâm nhiệt không bị đun khô.
Với loại đồ này, dung tích danh định gần như trùng với dung tích dùng được, vì nhà sản xuất đã tự trừ phần an toàn. Nhưng đây là ngoại lệ, không phải quy luật.
Nồi áp suất, hộp đông đá: khi phải chừa chỗ trống
Có những đồ đựng mà dùng tới đầy là sai cách:
- Nồi áp suất: hướng dẫn của nhiều nhà sản xuất là không đổ quá khoảng hai phần ba lòng nồi, với đồ nở nhiều như đậu, ngũ cốc thì không quá một nửa. Nồi ghi 5 lít thực ra chỉ nấu được 2,5–3,3 lít thức ăn.
- Hộp, chai cất ngăn đá: nước nở ra khi đông thành đá, nên chỉ đổ khoảng chín phần mười.
- Bình giữ nhiệt có nút: nút chiếm một phần cổ bình, đổ đầy tới miệng thì không đậy được.
Với các món này, con số trên vỏ là lòng chứa, còn lượng dùng được do hướng dẫn sử dụng quyết định. Đọc sách hướng dẫn trước lần dùng đầu là cách nhanh nhất để biết.
Bình xăng, vali, ba lô: những con số "tới miệng"
Bình xăng
Dung tích bình xăng công bố là lượng bình chứa được. Khi đèn báo xăng bật sáng, trong bình vẫn còn một phần dự trữ; đổ đầy từ lúc đèn sáng thường được ít hơn dung tích ghi. Phần ống dẫn, cổ bình cũng chứa thêm một ít, nên đổ khi bình gần cạn có lúc được nhỉnh hơn con số công bố. Cả hai đều bình thường.
Vali, ba lô
Vali, ba lô ghi lít thường đo cả các ngăn phụ, có khi đo khi đã mở khoá kéo mở rộng. Không có một cách đo chung cho mọi nhà sản xuất. Ba lô ghi 30 lít của hai nơi có thể chứa được lượng đồ khác nhau rõ. Đồ cứng, vuông như hộp, sách lại không lấp được góc bo tròn của ba lô, nên phần dùng được với đồ cứng còn ít hơn nữa.
Bảng tra nhanh: con số trên nhãn nói gì
| Đồ dùng | Con số ghi thường là | Phần dùng được thật |
|---|---|---|
| Tủ lạnh | Tổng dung tích hoặc dung tích sử dụng | Dung tích sử dụng, trừ thêm chỗ cho khí lạnh lưu thông |
| Nồi cơm điện | Cỡ nồi theo quy ước (1,0; 1,8 lít…) | Theo vạch gạo và vạch nước trong lòng nồi |
| Ấm siêu tốc | Vạch MAX | Gần đúng con số ghi |
| Nồi áp suất | Lòng nồi | Khoảng 1/2 tới 2/3 lòng nồi |
| Bình nóng lạnh | Lòng bình | Lượng nước nóng chảy ra trước khi bị pha lạnh dần |
| Bình xăng | Lòng bình | Trừ phần dự trữ khi đèn báo bật |
| Vali, ba lô | Tuỳ cách đo của nhà sản xuất | Ít hơn với đồ cứng, đồ vuông |
Vì sao nhà sản xuất hay ghi con số lớn hơn?
Có hai lý do khá bình thường. Thứ nhất, con số tổng dễ đo và ổn định: không phụ thuộc vào việc kệ đặt ở nấc nào hay khay tháo ra hay không. Thứ hai, cỡ sản phẩm được gọi theo tên quen trên thị trường: "tủ 300 lít", "nồi 1,8 lít" là tên dòng sản phẩm, giống như gọi tên cỡ áo.
Điều cần làm không phải là nghi ngờ mọi con số, mà là biết con số đó đo cái gì. Tài liệu kỹ thuật đầy đủ thường ghi rõ. Khi so hai sản phẩm, chỉ so những con số cùng loại.
Tự đo phần dùng được ở nhà
- Đồ đựng nước: rót nước bằng chai đã biết dung tích tới mức bạn thật sự dùng (vạch MAX, hoặc mức chừa khoảng trống), không phải tới miệng.
- Tủ, kệ, cốp: lấy một hộp hình chữ nhật đã biết thể tích, ví dụ hộp giấy cỡ 1 lít, xếp thử xem lọt được bao nhiêu hộp ở mỗi ngăn. Cách này ra gần đúng phần chứa được đồ vuông vức.
- Ghi lại: dán một mẩu băng dính ghi "dùng được khoảng … lít" ở mặt trong cánh tủ hay đáy nồi. Lần sau khỏi phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Tổng dung tích và dung tích sử dụng tủ lạnh khác nhau thế nào?
Tổng dung tích là toàn bộ thể tích khoang bên trong. Dung tích sử dụng là phần đặt được thực phẩm sau khi trừ kệ, hộc, quạt, đèn và các vách ngăn, nên luôn nhỏ hơn.
Nồi cơm 1,8 lít là gì?
Đó là cỡ nồi theo quy ước có gốc từ đơn vị đong gạo của Nhật, khoảng 1,8 lít một shō, nấu được tối đa khoảng mười cốc gạo cỡ 180 ml. Lượng gạo và nước nên theo vạch trong lòng nồi.
Vì sao ấm siêu tốc không được đổ quá vạch MAX?
Phần trên vạch được chừa cho nước sủi bọt khi sôi. Đổ quá vạch thì nước sôi dễ trào ra vòi, ra nắp, gây bỏng và ướt đế điện.
Nồi áp suất được đổ đầy bao nhiêu?
Nhiều nhà sản xuất khuyên không quá khoảng hai phần ba lòng nồi, đồ nở như đậu thì không quá một nửa. Nên đọc hướng dẫn đi kèm nồi của mình vì mỗi loại có thể khác.
Ba lô 30 lít có chứa được 30 lít đồ không?
Thường là không hoàn toàn. Mỗi nhà sản xuất đo theo một cách, có khi tính cả ngăn phụ, và đồ cứng vuông không lấp được góc bo tròn nên phần dùng được thực tế ít hơn.
