Lon nước ngọt, nước tăng lực, bia ở Việt Nam hiện xoay quanh mấy cỡ chính: 330 ml (lon "lùn" truyền thống), 320 ml và 330 ml dạng cao thon, 250 ml dạng mảnh, và lon to 500 ml. Khác nhau chủ yếu ở đường kính thân và chiều cao, còn phần cổ lon thường được thắt nhỏ lại về một vài cỡ nắp chung, nên nhiều lon trông khác dáng mà vẫn có miệng y hệt nhau. Con số in trên lon là lượng nước rót vào, không phải sức chứa tối đa của vỏ: lon nào cũng chừa một khoảng trống nhỏ phía trên.
Có những cỡ lon nào đang phổ biến
Đi một vòng quầy nước ở siêu thị, có thể gom lại thành bảng dưới đây. Kích thước là số gần đúng, mỗi nhà sản xuất vỏ lon lệch nhau vài milimét.
| Dung tích ghi | Dáng lon | Đường kính thân (khoảng) | Chiều cao (khoảng) | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|---|
| 330 ml | Lùn, mập (lon tiêu chuẩn) | 66 mm | 115 mm | Nước ngọt có ga, bia |
| 330 ml / 320 ml | Cao thon (sleek) | 57–58 mm | 145–146 mm | Bia, nước ngọt, cà phê lon, trà |
| 250 ml | Mảnh, cao vừa (slim) | 53 mm | 134 mm | Nước tăng lực, nước trái cây |
| 355 ml | Lùn, mập | 66 mm | 122 mm | Hàng theo chuẩn Bắc Mỹ (12 fl oz) |
| 500 ml | Cao, mập | 66 mm | 168 mm | Bia lon to |
Nhìn bảng sẽ thấy một điều thú vị: lon 330 ml tiêu chuẩn và lon 500 ml có cùng đường kính, chỉ khác chiều cao. Ngược lại, lon 330 ml cao thon và lon 330 ml lùn chứa gần như cùng một lượng nước nhưng hình dáng khác hẳn. Thể tích là chuyện của cả đường kính lẫn chiều cao, và vì đường kính tính hai lần (bề ngang nhân bề sâu), nên chỉ cần thu thân lon lại một chút là phải kéo cao lên khá nhiều để giữ nguyên số ml.
Vì sao cùng một cỡ nắp mà dung tích khác nhau
Nắp lon không phải là phần "đáy kia" của ống nhôm. Thân lon được dập vuốt từ một miếng nhôm tròn thành cái cốc liền đáy, thành rất mỏng, chỉ khoảng một phần mười milimét. Nắp là một miếng riêng, làm từ hợp kim nhôm khác, dày hơn vì phải chịu lực khi giật khoen và giữ áp suất bên trong. Vì nắp tốn vật liệu hơn tính trên mỗi xăng-ti-mét vuông, ngành vỏ lon đã liên tục thu nhỏ nắp qua nhiều thập kỷ: thân lon vẫn to, nhưng phần cổ được "thắt" lại trước khi ghép nắp.
Kết quả là các xưởng chỉ cần một vài cỡ nắp cho rất nhiều dáng lon. Lon 330 ml lùn và lon 330 ml cao thon thường dùng chung một cỡ nắp; lon 250 ml mảnh dùng cỡ nắp nhỏ hơn một bậc. Ngành này đặt tên cỡ theo đơn vị inch kiểu Mỹ, ví dụ "202" nghĩa là 2 và 2/16 inch, tức khoảng 54 mm tính theo mép ghép. Người mua không cần nhớ mã số này, chỉ cần biết: miệng lon giống nhau không nói được gì về số ml bên trong.
Dùng chung nắp còn có lợi cho dây chuyền đóng lon: máy ghép nắp, máy chiết rót, khay vận chuyển chỉ cần thay một vài bộ phận là chuyển từ dáng lon này sang dáng khác. Đó là lý do một nhà máy có thể cho ra cả lon lùn lẫn lon cao thon.
Lon 320 ml từ đâu ra khi đã có lon 330 ml
Lon cao thon ban đầu được thiết kế để chứa khoảng 330 ml, vừa với thói quen một lon cho một người. Trên thị trường Việt Nam, một số loại nước lại chọn rót 320 ml vào dáng lon cao thon tương tự. Chênh 10 ml là khoảng hai thìa cà phê, không ai cảm nhận được khi uống, nhưng nhân lên cả thùng 24 lon là 240 ml, gần trọn một lon 250 ml.
Lý do cụ thể của từng nhà sản xuất không được công bố, nên chỉ có thể nói về các yếu tố chung: chi phí nguyên liệu tính trên mỗi lon, khoảng trống phía trên cần cho từng loại nước, và việc giữ một mức giá bán lẻ quen thuộc. Bài co ngót bao bì trong cùng danh mục bàn kỹ hơn về hiện tượng giữ dáng vỏ mà bớt ruột. Ở đây chỉ cần ghi nhớ một thói quen: đọc con số ml in trên thân lon trước khi so hai loại, đừng so bằng mắt.
Lon ghi 330 ml thì vỏ chứa được bao nhiêu
Nếu rót nước đầy tới tận miệng một lon rỗng, sẽ thấy vỏ chứa được nhiều hơn con số ghi trên nhãn một chút, thường thêm vài chục ml tuỳ dáng lon. Khoảng trống phía trên khi đóng lon (giới đóng gói gọi là headspace) có mấy việc phải làm:
- Chừa chỗ cho khí. Nước có ga chứa khí CO2 hoà tan; một phần khí thoát ra chiếm khoảng trống này và tạo áp suất giữ cho thành lon căng cứng.
- Chừa chỗ cho giãn nở. Lon nằm trong kho nóng hay trong cốp xe giữa trưa thì chất lỏng nở ra; không có khoảng trống, áp suất sẽ tăng vọt.
- Để ghép nắp sạch sẽ. Máy ghép nắp cần mép lon khô; rót đầy tới miệng thì nước tràn vào đường ghép.
Thử ở nhà rất dễ: uống hết một lon, tráng sạch, đặt lên cân nhà bếp rồi bấm trừ bì, rót nước tới sát mép. Nước ở nhiệt độ phòng nặng gần đúng 1 gam mỗi mililít, nên số gam trên cân chính là số ml lon chứa được.
Lon cao thon và lon lùn: cầm, xếp, làm lạnh khác nhau ra sao
Hai lon cùng 330 ml nhưng dùng trong đời sống thì khác nhau rõ.
Cầm và uống
Lon cao thon dễ cầm một tay với người tay nhỏ, nhìn thanh mảnh nên hay được chọn cho bia, trà, cà phê. Lon lùn mập cầm chắc hơn khi đặt lên bàn, khó đổ hơn vì trọng tâm thấp.
Xếp trong tủ lạnh
Lon cao thon có thể không vừa ngăn cánh tủ thấp, phải đặt nằm. Lon lùn đứng gọn trong hầu hết các ngăn. Khi đặt nằm, lon tròn lăn ra trước mỗi lần mở cửa; một khay nhỏ có gờ giải quyết chuyện này.
Làm lạnh
Lon thon có bề mặt lớn hơn so với lượng nước bên trong, nên trong cùng một ngăn mát, lon thon thường lạnh nhanh hơn lon lùn một chút. Cùng lý do đó, nó cũng ấm lên nhanh hơn khi để ngoài bàn.
| Tiêu chí | Lon lùn 330 ml | Lon cao thon 320–330 ml |
|---|---|---|
| Độ vững khi đặt | Vững hơn | Dễ đổ hơn trên bàn rung |
| Ngăn cánh tủ thấp | Thường vừa | Có khi phải đặt nằm |
| Tốc độ lạnh | Chậm hơn một chút | Nhanh hơn một chút |
| Cầm một tay | Cần bàn tay to hơn | Dễ cầm |
Lon nhôm mỏng như vậy sao không bị bóp méo
Thành lon mỏng hơn tờ giấy bìa nhiều lần, nhưng lon nước có ga đóng kín thì cứng cáp. Bí mật nằm ở áp suất: khí CO2 bên trong đẩy đều ra mọi phía, căng thành lon giống như không khí làm căng quả bóng. Lon nước không ga (trà, cà phê sữa) thường được bơm thêm một chút khí trơ trước khi ghép nắp để thành lon cũng căng như vậy, nhờ đó xếp chồng trong thùng mà không móp.
Đáy lon có hình vòm lõm vào trong, cũng để chịu áp. Bài chai đáy lõm, hộp hai lớp trong danh mục này nói thêm về các kiểu đáy. Chiếc khoen giật thì đã qua nhiều đời: thời đầu là khoen kéo rời ra hẳn, bị vứt bừa ngoài bãi biển và công viên; từ giữa thập niên 1970, kiểu khoen giữ lại trên nắp dần thay thế, chính là kiểu ta dùng hôm nay.
Đổi ml sang lít và tính cho cả thùng
Nhẩm nhanh là thứ đáng mang về từ bài này. 1 lít = 1.000 ml, nên 330 ml là 0,33 lít, 250 ml là 0,25 lít. Một thùng 24 lon:
- 24 × 330 ml = 7.920 ml, tức gần 8 lít.
- 24 × 320 ml = 7.680 ml, ít hơn thùng trên 240 ml.
- 24 × 250 ml = 6.000 ml, đúng 6 lít.
Thùng 24 lon 330 ml nặng khoảng 8,5 kg (nước gần 8 kg cộng vỏ nhôm, thùng giấy). Khi mua cho một buổi liên hoan, cách tính thực tế là đếm số người, ước mỗi người hai đến ba lon trong vài giờ, rồi quy ra số thùng. Muốn so hai loại nước có dung tích khác nhau, chia mọi thứ về cùng một mốc, ví dụ "bao nhiêu ml cho mỗi người", thay vì đếm số lon.
Lon rỗng làm gì cho gọn
Lon nhôm là một trong những vật liệu tái chế được nhiều lần mà không giảm chất lượng đáng kể. Bóp dẹt lon theo chiều dọc giúp túi đựng lon chứa gấp mấy lần; với lon cao thon, bóp từ hai đầu dễ hơn bóp ngang thân. Trước khi bóp nên tráng qua nước để không đọng đường, tránh kiến và mùi. Cẩn thận mép lon đã bị xé vì rất sắc.
Câu hỏi thường gặp
Lon 330 ml và lon 320 ml khác nhau bao nhiêu?
Chênh 10 ml mỗi lon, khoảng hai thìa cà phê. Uống một lon thì không thấy khác, nhưng một thùng 24 lon chênh 240 ml, gần bằng một lon nhỏ 250 ml. Luôn đọc số ml in trên thân lon khi so hai loại.
Vì sao lon cao thon và lon lùn chứa gần bằng nhau?
Thể tích phụ thuộc cả đường kính lẫn chiều cao. Lon cao thon có thân hẹp hơn nên phải cao hơn để chứa cùng lượng nước. Hai dáng lon thường dùng chung một cỡ nắp.
Lon ghi 330 ml có đầy tới miệng không?
Không. Lon luôn chừa khoảng trống phía trên cho khí và cho chất lỏng giãn nở khi nóng. Rót đầy tới mép một lon rỗng sẽ thấy vỏ chứa được nhiều hơn số ghi vài chục ml.
Một thùng 24 lon 330 ml là bao nhiêu lít?
24 × 330 ml = 7.920 ml, tức gần 8 lít. Thùng nặng khoảng 8,5 kg tính cả vỏ nhôm và thùng giấy.
Lon 355 ml là cỡ của nước nào?
355 ml là quy đổi của 12 ounce chất lỏng theo đơn vị Mỹ, cỡ lon phổ biến ở Bắc Mỹ. Hàng nhập từ đó về hay ghi 355 ml, còn hàng sản xuất ở châu Á, châu Âu thường dùng 330 ml.
