Theo thông lệ chung về nhãn hàng đóng gói, chất lỏng ghi theo thể tích (ml, lít), chất rắn và chất bột ghi theo khối lượng (g, kg), còn chất sệt như kem đánh răng, tương ớt, mật ong, nước giặt đậm đặc thì được chọn một trong hai. Vì có quyền chọn, cùng một loại hàng có nơi ghi ml, có nơi ghi gam. Hai con số không đổi thẳng cho nhau được: muốn so, phải biết chất đó nặng bao nhiêu trên mỗi ml.
Vì sao chất lỏng ghi ml mà chất bột ghi gam
Lý do chủ yếu là cách đo trên dây chuyền và cách người mua dùng.
- Chất lỏng được rót bằng máy chiết theo thể tích, và người dùng cũng đong theo thể tích: một chén nước mắm, nửa lít dầu, một cốc sữa. Ghi ml khớp với cả hai đầu.
- Chất bột, hạt, đồ rắn như bột giặt, đường, gạo, bánh kẹo có độ xốp thay đổi: bột vừa rót thì tơi, lắc vài lần thì lún xuống. Thể tích của chúng không ổn định, nhưng khối lượng thì không đổi. Cân là cách đáng tin.
- Chất sệt nằm giữa hai nhóm. Kem, gel, mật, tương có thể rót bằng máy định lượng thể tích nhưng cũng cân được dễ dàng. Vì vậy quy định thường để nhà sản xuất chọn.
Ở Việt Nam, Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hoá (sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP) đưa định lượng vào nội dung bắt buộc và yêu cầu dùng đơn vị đo hợp pháp. Cách ghi cụ thể cho từng loại hàng được hướng dẫn trong các văn bản đo lường đi kèm. Người mua chỉ cần nhớ: nhãn nào cũng phải có một con số định lượng, và đơn vị của nó cho biết nhà sản xuất đã đo theo cách nào.
Kem đánh răng ghi gam hay ml
Đây là ví dụ thú vị nhất. Kem đánh răng bán ở Việt Nam thường ghi theo gam, ví dụ tuýp 100 g, 180 g, 230 g. Cùng loại kem ở châu Âu lại hay được ghi theo ml, như 75 ml, 100 ml. Hàng theo chuẩn Mỹ thì ghi khối lượng tịnh theo ounce kèm gam.
Kem đánh răng nặng hơn nước kha khá, vì chứa bột mài mịn và các chất làm đặc. Vì vậy một tuýp ghi 100 ml chứa nhiều hơn 100 g kem. Hai tuýp nhìn bằng nhau, một ghi "100 g", một ghi "100 ml", không phải cùng lượng kem; tuýp ghi ml thường nặng hơn.
Nước giặt, nước xả ghi lít hay kg
Đi siêu thị ở Việt Nam sẽ gặp cả hai: chai nước giặt ghi lít, túi nước giặt cỡ lớn lại ghi kg (3 kg, 3,5 kg, 4 kg). Cả hai đều đúng luật, vì nước giặt là chất lỏng sánh, nằm trong nhóm được chọn.
Nước giặt thường nặng hơn nước một chút, khoảng từ 1,0 tới 1,1 kg mỗi lít tuỳ công thức. Như vậy:
- Túi 3,6 kg chứa khoảng 3,3–3,6 lít.
- Chai 3,6 lít nặng khoảng 3,6–4 kg.
Chênh không lớn, nhưng khi so hai sản phẩm, một bên ghi kg một bên ghi lít, nên quy về cùng một đơn vị. Nếu không biết khối lượng riêng của loại đó, cách thực tế nhất là so theo số lần giặt mà nhà sản xuất in kèm, hoặc liều dùng mỗi lần, vì nước giặt đậm đặc dùng ít hơn cho mỗi mẻ.
Bảng các loại hàng quen: thường ghi theo gì
| Mặt hàng | Thường ghi | Nặng bao nhiêu trên mỗi ml (khoảng) | Lưu ý khi so |
|---|---|---|---|
| Nước uống, nước ngọt | ml, lít | 1,00–1,04 | Gần như 1 ml = 1 g |
| Dầu ăn | ml, lít | 0,91–0,92 | 1 lít dầu chỉ nặng khoảng 920 g |
| Sữa tươi | ml, lít | khoảng 1,03 | Gần như 1 ml = 1 g |
| Nước mắm, nước tương | ml, lít | hơn 1 (vì có muối) | So bằng ml |
| Mật ong | g, đôi khi ml | khoảng 1,4 | Chai 500 ml mật ong nặng khoảng 700 g |
| Kem đánh răng | g (VN), ml (châu Âu) | nặng hơn nước rõ rệt | 100 ml nhiều hơn 100 g |
| Nước giặt | lít hoặc kg | 1,0–1,1 | So theo số lần giặt |
| Sữa chua uống | ml | khoảng 1,05 | — |
| Sữa chua ăn | g | — | Đặc, đo bằng cân |
| Kem lạnh | ml hoặc g | nhẹ hơn nước (có bọt khí) | Hộp ghi ml có thể chứa nhiều khí |
| Bột giặt, đường, gạo | g, kg | — | Không so bằng thể tích túi |
Khối lượng riêng ghi trong bảng là số gần đúng; mỗi công thức, mỗi nhiệt độ lệch nhau một chút.
Kem lạnh ghi ml có gì cần để ý
Kem lạnh là chỗ đơn vị ml dễ gây hiểu lầm nhất. Khi làm kem, máy khuấy đánh không khí vào hỗn hợp; phần thể tích tăng thêm do bọt khí được ngành kem gọi là overrun. Kem đặc kiểu thủ công có ít khí, kem mềm xốp có nhiều khí hơn hẳn. Hai hộp cùng ghi 1 lít có thể chênh nhau đáng kể về khối lượng kem thật.
Vì vậy nhiều nhà sản xuất ghi cả ml lẫn g. Nếu có cả hai, số gam cho biết lượng kem thật; chia gam cho ml sẽ ra khối lượng riêng, số càng nhỏ thì kem càng nhiều khí. Kem nhiều khí không có nghĩa là kém: đó là một kiểu kết cấu. Chỉ là khi so lượng, số gam đáng tin hơn.
Đổi ml sang gam và ngược lại thế nào
Phép đổi chỉ có một công thức: khối lượng = thể tích × khối lượng riêng. Với nước ở nhiệt độ phòng, khối lượng riêng gần đúng 1 g/ml, nên 500 ml nước nặng khoảng 500 g. Với chất khác:
- 500 ml dầu ăn × 0,92 = khoảng 460 g.
- 500 ml mật ong × 1,4 = khoảng 700 g.
- Ngược lại, 500 g mật ong ÷ 1,4 = khoảng 357 ml, nên lọ ghi 500 g mật ong trông nhỏ hơn chai nước 500 ml.
Bài "một lít nặng bao nhiêu" trong danh mục Thể tích hiểu đúng có bảng khối lượng riêng dài hơn. Ở đây chỉ cần mẹo: chất nặng hơn nước (mật, kem đánh răng, nước giặt đặc) thì số gam lớn hơn số ml; chất nhẹ hơn nước (dầu ăn, cồn, kem lạnh xốp) thì số gam nhỏ hơn số ml.
Đọc thêm gì trên nhãn ngoài con số định lượng
Với một số mặt hàng, định lượng tổng chưa đủ:
- Đồ hộp ngâm nước như dứa hộp, nấm hộp, cá hộp: nhãn có thể ghi cả khối lượng tịnh (cả nước) và khối lượng cái (phần rắn sau khi chắt nước). Số khối lượng cái mới là phần ăn được.
- Hàng chia gói nhỏ: hộp 10 gói × 20 g. Tổng 200 g, nhưng mỗi lần dùng là 20 g.
- Hàng đậm đặc: nước giặt, nước rửa chén, siro pha. Lượng dùng mỗi lần quan trọng hơn tổng ml.
Mang về một thói quen đơn giản: khi hai sản phẩm ghi khác đơn vị, đừng cố đổi bằng mắt. Quy về cùng đơn vị bằng khối lượng riêng nếu biết, hoặc so theo số lần dùng nếu nhãn có ghi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kem đánh răng ghi gam mà không ghi ml?
Kem đánh răng là chất sệt, nhà sản xuất được chọn ghi theo khối lượng hoặc thể tích. Ở Việt Nam thường ghi gam, ở châu Âu hay ghi ml. Kem nặng hơn nước nên 100 ml chứa nhiều hơn 100 g.
Nước giặt ghi kg có phải là lít không?
Không hẳn. Nước giặt thường nặng khoảng 1,0–1,1 kg mỗi lít, nên túi 3,6 kg chứa khoảng 3,3–3,6 lít. Khi so hai loại ghi khác đơn vị, nên so theo số lần giặt in trên bao bì.
1 lít dầu ăn bằng bao nhiêu gam?
Khoảng 910–920 g, vì dầu ăn nhẹ hơn nước, khối lượng riêng chừng 0,91–0,92 g/ml. Đó là lý do dầu ăn ghi theo lít chứ không ghi kg.
Chất nào được ghi ml, chất nào ghi gam?
Thông lệ chung: chất lỏng ghi thể tích, chất rắn và bột ghi khối lượng, chất sệt được chọn một trong hai. Đơn vị cho biết nhà sản xuất đã đo theo cách nào khi đóng gói.
Vì sao hộp kem lạnh ghi cả ml và g?
Kem lạnh có nhiều bọt khí, nên cùng một lít có thể nặng nhẹ khác nhau. Số gam cho biết lượng kem thật; chia gam cho ml sẽ biết kem nhiều khí hay ít.
