Bao bì trông to hơn lượng hàng bên trong vì hai nhóm lý do: một nhóm là kỹ thuật thật sự cần (đáy chai lõm để chịu áp và đứng vững, khoảng đệm chống vỡ, chỗ cho bộ phận bơm), nhóm kia là chỗ trống thừa làm hộp trông bề thế hơn. Mắt người đoán thể tích theo kích thước bên ngoài nên rất dễ bị đánh lừa. Cách chắc chắn duy nhất là đọc con số định lượng in trên nhãn, rồi mới so.
Vì sao đáy chai nhựa nước có ga lại có năm cái chân
Lật một chai nước ngọt có ga loại 1,5 lít lên, sẽ thấy đáy không phẳng mà chia thành năm múi lồi như cánh hoa. Ngành chai nhựa gọi đó là đáy cánh hoa. Lý do nằm ở áp suất: khí CO2 trong nước đẩy ra mọi phía với lực khá lớn. Một mặt phẳng rộng dưới áp suất sẽ phình ra thành bụng tròn và chai lăn lóc, không đứng được. Đáy tròn hẳn thì chịu áp tốt nhưng lại không đứng được. Năm múi lồi là cách dung hoà: phần giữa vẫn là vòm cong chịu lực, còn đầu các múi tạo thành năm điểm tựa xuống mặt bàn.
Chai nước lọc không ga không chịu áp nên đáy thường gần phẳng, chỉ hơi lõm, thành chai mỏng và mềm hơn. Đó là lý do chai nước lọc bóp được dễ dàng, còn chai nước ngọt chưa mở thì cứng như gỗ.
Phần lõm và các múi của đáy chiếm một ít thể tích, nên vỏ trông to hơn ruột một chút. Phần này có chức năng, không phải để đánh lừa.
Đáy chai thuỷ tinh lõm sâu để làm gì
Nhiều chai rượu vang, nước mắm cao cấp, dầu ô liu có đáy thuỷ tinh lõm sâu vào trong như một cái chóp. Có vài cách giải thích, chỉ một phần được chấp nhận rộng rãi:
- Đứng vững: đáy lõm chỉ chạm bàn bằng một vành tròn ngoài cùng, nên chai không bị cập kênh vì một gợn thuỷ tinh nhỏ ở giữa đáy. Đây là lý do chắc chắn nhất.
- Chịu áp: với rượu vang sủi, đáy vòm lõm giúp chai chịu áp suất khí bên trong.
- Di sản nghề thổi thuỷ tinh: khi chai còn được thổi bằng tay, đẩy đáy vào trong giúp người thợ giấu vết nối của ống thổi.
- Gom cặn: với một số loại vang, cặn lắng đọng thành vòng quanh chỗ lõm. Đây là tác dụng phụ hơn là lý do chính.
Một chai lõm sâu chiếm cùng không gian trên kệ như chai đáy phẳng nhưng chứa ít hơn. Hai chai cao bằng nhau, cùng dáng vai, có thể chênh nhau đáng kể về lượng chất lỏng chỉ vì độ lõm của đáy.
Hũ kem, hộp quà, hộp mỹ phẩm hai lớp chứa bao nhiêu thật
Ở nhóm mỹ phẩm và quà tặng, khoảng cách giữa vỏ và ruột lớn hơn nhiều. Các kiểu hay gặp:
| Kiểu bao bì | Phần trông thấy | Phần chứa thật | Có lý do kỹ thuật không |
|---|---|---|---|
| Hũ kem thành dày, đáy dày | Hũ to bằng nắm tay | Lòng hũ nông, thành dày vài mm | Ít; chủ yếu tạo cảm giác chắc, sang |
| Hũ hai lớp (hũ trong hũ) | Vỏ ngoài lớn | Cốc nhỏ đặt bên trong | Một phần: bảo vệ, thay lõi được |
| Chai có bơm | Chai cao | Trừ phần ống hút và khoảng bơm chừa lại | Có: bơm cần chỗ, cần không khí |
| Hộp quà nhiều ngăn đệm | Hộp lớn | Vài món nhỏ trong khay xốp | Một phần: chống va đập |
| Hộp giấy bọc ngoài chai | Hộp rộng hơn chai | Chai bên trong | Có: che sáng, chống trầy; nhưng thường rộng hơn cần |
Không phải hộp lớn nào cũng là thủ đoạn. Đồ thuỷ tinh dễ vỡ thật sự cần lớp đệm; chai có bơm thật sự để lại một ít không lấy ra được. Vấn đề chỉ đặt ra khi khoảng trống không làm việc gì cả.
Thế nào là chỗ trống cần thiết, thế nào là chỗ trống thừa
Ở Mỹ, quy định về nhãn thực phẩm có hẳn một khái niệm cho chuyện này: khoảng trống "không có chức năng" trong bao bì bị coi là gây hiểu lầm, trừ khi nó phục vụ một trong các mục đích được liệt kê như bảo vệ sản phẩm, yêu cầu của máy đóng gói, độ lắng tự nhiên của hàng, hay bộ phận dùng kèm. Danh sách đó là một khung suy nghĩ hữu ích cho người mua ở bất cứ đâu. Trước một hộp to mà ruột nhỏ, có thể tự hỏi:
- Hàng có dễ vỡ không? Bánh quy giòn, chai thuỷ tinh, đồ gốm cần đệm.
- Hàng có lắng xuống không? Ngũ cốc, bột giặt, snack đóng đầy lúc rót nhưng sau vài ngày vận chuyển sẽ lắng, để lộ phần trống phía trên.
- Có bộ phận đi kèm không? Thìa đong, ống bơm, cọ quét.
- Máy đóng gói có cần chừa mép không? Túi hàn nhiệt cần phần mép không có hàng để hàn kín.
Nếu cả bốn câu đều "không", phần trống đó nhiều khả năng chỉ để hộp trông lớn. Ở Việt Nam, quy định về nhãn hàng hoá (Nghị định 43/2017/NĐ-CP, đã sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP) bắt buộc ghi định lượng trên nhãn, nên con số luôn có sẵn để người mua kiểm tra.
Vì sao mắt người dễ bị bao bì đánh lừa
Khi nhìn một vật, mắt ước lượng độ to chủ yếu qua chiều cao và bề mặt mà nó thấy được. Không ai nhìn xuyên qua thành hũ để ước độ dày, cũng không ai lật chai lên xem đáy lõm sâu cỡ nào. Hai thói quen khiến ước lượng lệch:
- Thiên về chiều cao: giữa một chai cao gầy và một chai thấp mập cùng dung tích, nhiều người đoán chai cao chứa nhiều hơn.
- Lấy vỏ làm ruột: ta mặc định thành bao bì mỏng như tờ giấy, nên một hũ thành dày 5 mm trông chứa nhiều hơn thực tế khá nhiều.
Thử nghĩ một hũ kem đường kính ngoài 7 cm, thành dày 5 mm mỗi bên, đáy dày 1 cm. Lòng hũ chỉ còn đường kính 6 cm. Vì diện tích mặt cắt đi theo bình phương đường kính, đường kính giảm từ 7 xuống 6 cm đã làm mất khoảng một phần tư diện tích đáy, chưa kể phần đáy dày. Nhìn bên ngoài, không ai đoán ra.
Đọc định lượng thế nào để so đúng
Thói quen gọn nhất có ba bước:
- Tìm số định lượng trên mặt chính của nhãn: ml, lít, g, kg, hoặc số đếm (viên, tờ, gói).
- Đưa về cùng đơn vị. 0,5 lít là 500 ml; 1,2 kg là 1.200 g. Đừng so 500 ml với 450 g mà không đổi.
- So theo một mốc chung, ví dụ lượng hàng trên mỗi 100 ml hay mỗi 100 g. Nhiều siêu thị đã in sẵn đơn giá theo mốc này trên nhãn kệ; nên đọc dòng đó thay vì giá cả hộp.
Với hàng có thể so trực tiếp, đặt hai hộp cạnh nhau và chỉ nhìn con số, cố tình bỏ qua dáng hộp. Lúc đầu thấy kỳ, làm vài lần thì thành phản xạ.
Tự đo lòng một hũ hay chai ở nhà
Muốn biết một chiếc hũ đẹp có xứng với kích thước bên ngoài không, dùng xong hãy rửa sạch rồi đo:
- Đặt hũ rỗng lên cân nhà bếp, bấm trừ bì.
- Rót nước tới sát miệng (hoặc tới vạch thường đổ đầy).
- Đọc số gam: với nước, 1 g gần bằng 1 ml.
- So với số ghi trên nhãn: chênh nhiều là phần trống; chênh ít là hũ được thiết kế vừa.
Để đo cả thể tích bên ngoài (cái mắt mình đã đoán), có thể nhấn chìm hũ đậy kín vào một nồi nước đầy và đo lượng nước tràn ra. Hai con số đặt cạnh nhau cho thấy rõ bao nhiêu phần của chiếc hũ là vỏ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đáy chai nước ngọt có ga có năm múi?
Khí CO2 tạo áp suất lớn trong chai; đáy phẳng sẽ phình tròn và chai không đứng được. Năm múi lồi giữ phần giữa là vòm chịu lực, còn đầu múi làm chân đứng. Chai nước lọc không ga không cần kiểu đáy này.
Đáy chai rượu vang lõm sâu để làm gì?
Lý do chắc chắn nhất là giúp chai đứng vững trên vành ngoài và chịu áp với vang sủi. Đáy lõm cũng là di sản từ thời thổi thuỷ tinh bằng tay. Chai lõm sâu chứa ít hơn chai đáy phẳng cùng chiều cao.
Hộp to ruột nhỏ có phải lúc nào cũng là đánh lừa không?
Không. Hàng dễ vỡ cần đệm, hàng rời lắng xuống khi vận chuyển, bơm và thìa đi kèm cần chỗ. Chỉ khi khoảng trống không phục vụ việc gì thì mới là chỗ trống thừa.
Làm sao biết hũ mỹ phẩm chứa bao nhiêu thật?
Đọc số ml hoặc gam in trên nhãn. Dùng hết thì rửa sạch, đặt lên cân trừ bì, rót nước đầy và đọc số gam, vì 1 g nước gần bằng 1 ml.
Có quy định bắt buộc ghi định lượng trên bao bì không?
Có. Ở Việt Nam, Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hoá (sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP) đưa định lượng vào nội dung bắt buộc trên nhãn với hầu hết hàng đóng gói sẵn.
