Quạt trần và quạt đứng: mỗi phút khuấy bao nhiêu mét khối không khí

Một quạt trần sải cánh 1,2–1,4 m ở số cao nhất khuấy khoảng 150–250 m³ không khí mỗi phút, tức là cả khối khí của một phòng 20 m² được đảo vài lần trong một phút. Quạt đứng cỡ thường chỉ đẩy vài chục mét khối mỗi phút nhưng dồn thành luồng hẹp. Cả hai loại đều không làm không khí lạnh đi; chúng làm người mát nhờ gió lướt qua da, nên gió phải thổi vào người mới có ích.

Hiểu chuyện lưu lượng và chuyện "mát người chứ không mát phòng" giúp chọn cỡ quạt, chỗ treo, chiều quay, và biết lúc nào nên tắt quạt cho đỡ phí điện.

Lưu lượng quạt là gì và quạt trần mạnh cỡ nào?

Lưu lượng (air delivery) là thể tích không khí quạt đẩy qua mỗi phút, ghi bằng m³/phút hoặc cfm. Ấn Độ, nơi quạt trần là thiết bị làm mát chính của rất nhiều gia đình, có tiêu chuẩn quốc gia đặt mức lưu lượng tối thiểu khoảng 210 m³/phút cho quạt trần sải cánh 1.200 mm. Con số này cho thấy quy mô: phòng ngủ 3,5 × 4 m, trần 3 m, chỉ chứa khoảng 42 m³ khí.

Con số cụ thể từng mẫu chênh nhau nhiều; bảng chỉ để hình dung cỡ. Khi mua, nếu nhà sản xuất có ghi lưu lượng, hãy so lưu lượng trên mỗi watt điện. Con số này nói về hiệu quả tốt hơn chỉ nhìn công suất motor.

Quạt có làm phòng mát đi không?

Không. Quạt không lấy nhiệt ra khỏi phòng. Ngược lại, toàn bộ điện năng motor dùng (thường 40–75 W với quạt trần, quạt đứng) cuối cùng biến thành nhiệt trong phòng. Một phòng đóng kín, bật quạt mà không có người, sẽ ấm lên một chút chứ không mát đi.

Người thấy mát vì hai cơ chế:

• Đối lưu: lớp khí ấm bám sát da bị thổi đi, khí mới mát hơn (khi không khí còn mát hơn da) thế chỗ.
• Bay hơi mồ hôi: gió mang hơi nước đi khỏi da, mồ hôi bay hơi nhanh hơn và lấy nhiệt từ cơ thể.

Các nghiên cứu về tiện nghi nhiệt cho thấy gió nhẹ cỡ 1 m/s có thể làm người thấy dễ chịu như khi nhiệt độ thấp hơn khoảng 2–3 °C. Đó là lý do quạt kết hợp điều hoà đặt 27–28 °C thường dễ chịu không kém điều hoà đặt 24–25 °C mà tốn ít điện hơn.

Hệ quả thực tế: ra khỏi phòng thì tắt quạt. Quạt chạy trong phòng không người chỉ tốn điện và thêm chút nhiệt.

Khi trời quá nóng

Khi nhiệt độ không khí vượt quá khoảng 35 °C, khí thổi vào người có thể đã nóng hơn da. Lúc ấy quạt chủ yếu còn tác dụng làm mồ hôi bay hơi; nếu độ ẩm cũng cao, tác dụng giảm rõ. Hướng dẫn về nắng nóng của Tổ chức Y tế Thế giới lưu ý quạt điện có thể không đủ làm mát trong những ngày như vậy. Khi đó cần tìm chỗ mát hơn, uống đủ nước, chườm mát, và đặc biệt để ý người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính.

Quạt trần khuấy khí trong phòng như thế nào?

Quạt trần quay chiều thuận (mùa hè) đẩy một cột khí xuống giữa phòng. Cột khí chạm sàn, toả ra bốn phía, lan theo tường đi lên, rồi được cánh quạt hút lại từ trên. Một vòng tuần hoàn khép kín hình thành, đảo đều khối khí trong phòng.

Hai hệ quả:

• Gió mạnh nhất ngay dưới quạt và yếu dần ra phía tường. Chỗ ngồi, chỗ nằm nên ở trong vùng chiếu xuống của cánh quạt hoặc gần đó.
• Khí nóng thường dồn sát trần; quạt trần trộn lớp khí đó xuống. Với nhà mái tôn mà trần quá thấp, quạt trộn cả khí nóng sát mái xuống người, có khi làm thấy nóng hơn. Lúc này cần thông gió cho lớp khí sát mái thoát ra.

Đảo chiều quay để làm gì?

Nhiều quạt trần có công tắc đảo chiều. Chiều mùa hè đẩy khí xuống, tạo gió vào người. Chiều ngược lại, ở tốc độ thấp, hút khí lên giữa phòng và đẩy khí ấm sát trần trượt xuống theo tường mà không tạo gió lạnh vào người. Ở miền Bắc mùa đông, khi sưởi trong phòng, cách này giúp khí ấm không đọng hết trên trần.

Chiều quay "thuận" hay "nghịch" mỗi nhà sản xuất gọi một kiểu. Cách kiểm đơn giản: đứng ngay dưới quạt, bật số vừa. Thấy gió thổi rõ xuống mặt là chiều mùa hè.

Chọn cỡ và treo quạt trần thế nào cho đúng?

Đây là quy ước của người bán và thợ lắp, có xê dịch. Phòng khách nhà ống dài thường hợp với hai quạt nhỏ hơn là một quạt lớn ở giữa.

Khoảng cách an toàn và hiệu quả

• Cánh cách sàn: nhiều hướng dẫn khuyên tối thiểu khoảng 2,1–2,4 m. Nhà có giường tầng, gác lửng thấp, hoặc người hay giơ tay cao (treo màn, phơi đồ) cần chú ý đặc biệt.
• Cánh cách trần: ít nhất khoảng 25–30 cm để quạt hút được khí từ phía trên. Quạt áp sát trần trần thấp thì lưu lượng giảm.
• Móc treo: bắt vào kết cấu chắc chắn (dầm, sàn bê tông), không treo vào tấm trần thạch cao. Quạt quay rung lắc thì kiểm tra lại cánh, ốc và móc.
• Không đặt dưới đèn chùm hay cạnh giường tầng, nơi người hoặc đồ vật có thể chạm vào cánh.

Quạt đứng nên đặt ở đâu?

Quạt đứng mạnh ở chỗ dồn gió đi xa theo một hướng. Ba cách dùng hay:

1. Thổi thẳng vào người, khoảng cách vài mét, tốc độ vừa. Gió đủ mát mà không làm khô mắt, khô họng như khi để sát mặt.
2. Đặt ở cửa sổ thổi ra ngoài vào buổi tối khi ngoài trời đã mát hơn trong nhà, với một cửa khác mở ở phía đối diện. Quạt lúc này thành quạt hút, kéo khí mát từ cửa kia đi qua phòng.
3. Kết hợp với điều hoà: đặt quạt thổi khí lạnh từ dàn lạnh về phía chỗ ngồi xa, giúp phòng dài lạnh đều.

Với nhà có trẻ nhỏ, chọn quạt có lồng bảo vệ khít, đặt vững, xa mép giường; dây điện gọn để không vướng chân.

Góc nhìn hôm nay: dùng quạt cho thông minh

Quạt là thiết bị làm mát rẻ điện nhất trong nhà: một quạt trần chạy cả đêm tốn điện ít hơn nhiều so với điều hoà chạy một giờ. Muốn dùng hiệu quả, nhớ ba ý: quạt làm mát người chứ không làm mát phòng; khí phải lưu thông, nên kết hợp quạt với cửa mở khi trời mát; và trong những đợt nắng nóng gay gắt, quạt không thay được chỗ mát và nước uống.

Một phép thử nhỏ ở nhà: treo một dải ruy băng mảnh ở vài góc phòng, bật quạt trần số vừa, quan sát hướng ruy băng bay. Anh chị sẽ thấy rõ vòng khí đi xuống giữa phòng, toả ra rồi đi lên theo tường, và nhận ra góc nào trong phòng gió không tới.