Thận lọc bao nhiêu lít mỗi ngày mà chỉ ra hơn một lít nước tiểu

Hai quả thận của người trưởng thành khoẻ mạnh lọc khoảng 180 lít dịch mỗi ngày, tương đương khoảng 125 ml mỗi phút. Nhưng hơn 99% lượng dịch lọc đó được hút trở lại vào máu, nên cuối cùng chỉ còn khoảng 1–2 lít nước tiểu mỗi ngày. Thận không "thải nước" mà chủ yếu là lọc thật nhiều rồi giữ lại gần hết, chỉ thả ra phần thừa cùng chất cặn.

Vì sao thận lọc tới 180 lít mà chỉ ra hơn một lít nước tiểu?

Mỗi quả thận có khoảng một triệu đơn vị lọc nhỏ gọi là nephron (con số thay đổi nhiều giữa người với người, từ vài trăm nghìn tới hơn một triệu). Mỗi nephron gồm hai phần chính:

• Cầu thận: một búi mao mạch nhỏ như cái lưới, nơi nước và các chất hoà tan nhỏ (muối, đường, urê…) bị đẩy ra khỏi máu. Tế bào máu và phần lớn đạm thì ở lại trong mạch. Dịch lọt qua lưới gọi là dịch lọc cầu thận.
• Ống thận: một đường ống dài và ngoằn ngoèo nối tiếp, nơi cơ thể "nhặt lại" những gì còn cần: nước, muối, đường, các chất dinh dưỡng.

Hình dung thế này: thay vì đi tìm từng món rác trong phòng, thận đổ hết mọi thứ nhỏ ra khay, rồi nhặt lại những món cần giữ, phần còn lại mới đem đi bỏ. Cách làm này tưởng tốn công, nhưng rất an toàn: bất kỳ chất lạ nào cơ thể chưa "biết" cũng bị lọc ra và không được nhặt lại.

Nước được hút lại ở đâu?

Đoạn cuối là nơi quyết định nước tiểu loãng hay đặc. Khi cơ thể thiếu nước, tuyến yên tiết nhiều vasopressin (còn gọi ADH, hormone chống bài niệu). Hormone này mở thêm "cửa" cho nước đi qua thành ống góp để trở về máu, nước tiểu ít và đặc. Khi uống nhiều nước, vasopressin giảm, cửa khép lại, nước đi thẳng ra bàng quang, nước tiểu nhiều và trong. Rượu bia ức chế vasopressin, nên uống rượu bia thường phải đi tiểu nhiều hơn so với uống cùng lượng nước lọc.

180 lít mỗi ngày lớn cỡ nào?

Một con số dễ nhớ: 180 lít là gần đầy một bồn tắm cỡ phổ biến, hoặc gần một phần năm khối nước. Trong khi đó, phần lỏng của máu (huyết tương) ở người trưởng thành chỉ khoảng 3 lít. Nghĩa là mỗi ngày, toàn bộ huyết tương được thận lọc đi lọc lại khoảng 60 lần, tức chừng 20–25 phút một lượt.

Để làm được việc đó, thận nhận một dòng máu rất lớn so với kích thước của nó: mỗi phút khoảng hơn một lít máu chảy qua hai quả thận, trong khi hai quả thận chỉ nặng tổng cộng khoảng 300 gam, chưa tới nửa phần trăm cân nặng cơ thể. Thận là một trong những cơ quan được tưới máu nhiều nhất tính trên mỗi gam mô.

Cơ thể cần tối thiểu bao nhiêu nước tiểu mỗi ngày?

Mỗi ngày cơ thể sinh ra một lượng chất cặn nhất định (urê từ đạm, muối thừa, axit…) phải hoà tan trong nước để thải ra. Thận người cô đặc nước tiểu được tới một mức giới hạn, nên dù thiếu nước tới đâu vẫn phải thải tối thiểu khoảng 400–500 ml nước tiểu mỗi ngày ở người lớn. Dưới mức này, bác sĩ gọi là thiểu niệu, một dấu hiệu cần được khám.

Màu nước tiểu nói gì về lượng nước trong cơ thể?

Màu vàng của nước tiểu đến từ một sắc tố (urobilin) sinh ra khi cơ thể phân huỷ hồng cầu già. Lượng sắc tố thải ra mỗi ngày khá ổn định, nên nước tiểu càng nhiều nước thì càng nhạt. Nhìn màu là cách nhanh để đoán mình uống đủ chưa:

• Trong như nước lọc: uống nhiều, có thể nhiều hơn mức cần.
• Vàng nhạt như nước chanh pha loãng, vàng rơm: thường là đủ nước.
• Vàng sẫm, màu mật ong: đang thiếu nước, nên uống thêm.
• Vàng tươi chói sau khi uống vitamin nhóm B: do vitamin B2 thải ra, vô hại.
• Đỏ, hồng, nâu sẫm như nước trà đặc, hoặc đục, có bọt nhiều kéo dài: có thể do thức ăn (như thanh long ruột đỏ làm nước tiểu hồng), do thuốc, nhưng cũng có thể là máu, mật hoặc đạm trong nước tiểu. Nếu không giải thích được bằng thứ vừa ăn, hãy đi khám.

Nước tiểu đầu tiên buổi sáng thường đậm hơn trong ngày vì ban đêm cơ thể giữ nước. Đừng đánh giá chỉ bằng lần đi đầu tiên.

Bác sĩ đo khả năng lọc của thận bằng cách nào?

Không ai đo trực tiếp 180 lít được. Bác sĩ ước tính mức lọc cầu thận (viết tắt GFR) từ xét nghiệm máu, thường là chỉ số creatinin (một chất cặn từ cơ, sinh ra khá đều mỗi ngày và được thận lọc ra). Từ creatinin, tuổi và giới tính, phòng xét nghiệm tính ra eGFR, tức mức lọc ước tính, đơn vị ml/phút cho mỗi 1,73 m² da.

Ở người trẻ khoẻ, eGFR thường khoảng 90–120 trở lên. Mức lọc giảm dần theo tuổi một cách tự nhiên. Khi eGFR dưới 60 kéo dài trên ba tháng, hoặc có đạm trong nước tiểu kéo dài, bác sĩ đánh giá có bệnh thận mạn hay không. Người có đái tháo đường, tăng huyết áp, người lớn tuổi được khuyên xét nghiệm định kỳ, vì bệnh thận giai đoạn sớm thường không có triệu chứng.

Một quả thận có đủ sống không?

Có. Người hiến một quả thận, hoặc sinh ra chỉ có một quả, vẫn sống bình thường. Quả thận còn lại tăng sức lọc lên, bù được một phần đáng kể. Hai quả thận khoẻ có "dư sức" khá nhiều so với nhu cầu, đó cũng là lý do bệnh thận thường âm thầm cho tới khi chức năng đã giảm nhiều.

Giữ cho thận làm việc tốt bằng cách nào?

• Uống đủ nước, nước tiểu vàng nhạt trong ngày; người có tiền sử sỏi thận thường được khuyên uống nhiều hơn.
• Kiểm soát huyết áp và đường huyết: đây là hai nguyên nhân hàng đầu gây hại thận lâu dài.
• Ăn bớt mặn: muối thừa làm thận phải làm việc nhiều và đẩy huyết áp lên.
• Không lạm dụng thuốc giảm đau nhóm chống viêm không steroid, không dùng thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc "bổ thận" truyền miệng. Hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng thuốc dài ngày.
• Xét nghiệm định kỳ nếu có bệnh nền.

Người đã có bệnh thận, đang lọc máu thì lượng nước, muối, đạm mỗi ngày phải theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ điều trị, có khi khác hẳn lời khuyên chung ở trên.