Nước chiếm bao nhiêu phần trăm cơ thể người lớn, trẻ sơ sinh, người già

Ở người trưởng thành khoẻ mạnh, nước chiếm khoảng 50–60% cân nặng: nam giới thường quanh 60%, nữ giới quanh 50–55%. Trẻ sơ sinh có tỉ lệ cao hơn hẳn, khoảng 75%, còn người cao tuổi thấp hơn. Một người nặng 60 kg vì vậy mang trong mình chừng 30–36 lít nước, và khoảng hai phần ba lượng đó nằm bên trong các tế bào.

Vì sao nam và nữ có tỉ lệ nước khác nhau?

Lý do chính nằm ở tỉ lệ mỡ và cơ, không phải ở giới tính tự thân. Mô cơ chứa nhiều nước, khoảng ba phần tư khối lượng của nó là nước. Mô mỡ thì ngược lại, chỉ khoảng 10–30% là nước. Trung bình, cơ thể nam giới có nhiều cơ và ít mỡ hơn nữ giới cùng cân nặng, nên phần trăm nước cao hơn.

Điều này cũng có nghĩa là hai người cùng nặng 70 kg có thể chênh nhau vài lít nước. Một người tập thể hình nhiều cơ có thể có tỉ lệ nước gần 65%; một người nhiều mỡ có thể chỉ quanh 45%. Con số "60%" trong sách là con số của một người trưởng thành "mẫu", không phải tiêu chuẩn mà ai cũng phải đạt.

Nước trong cơ thể nằm ở những đâu?

Sinh lý học chia nước trong cơ thể thành hai "khoang" lớn, ngăn cách nhau bởi màng tế bào:

• Dịch trong tế bào: khoảng hai phần ba tổng lượng nước. Đây là nước nằm trong hàng chục nghìn tỷ tế bào, nơi diễn ra phần lớn các phản ứng hoá học của sự sống.
• Dịch ngoài tế bào: khoảng một phần ba còn lại. Phần này lại chia tiếp: khoảng ba phần tư là dịch kẽ, thứ nước bao quanh và tắm các tế bào; khoảng một phần tư là huyết tương, phần lỏng chảy trong lòng mạch.

Lấy ví dụ một người nam nặng 70 kg, nước chiếm 60%, ta có khoảng 42 lít nước. Phép chia gần đúng như sau:

Ngoài ra còn một lượng nhỏ nước nằm ở những chỗ đặc biệt như dịch não tuỷ, dịch khớp, dịch trong mắt, dịch tiêu hoá. Phần này cộng lại chỉ khoảng một, hai lít nhưng giữ vai trò riêng rất quan trọng.

Nước di chuyển giữa các khoang thế nào?

Màng tế bào cho nước đi qua khá dễ, nhưng giữ lại nhiều chất hoà tan. Nước vì vậy di chuyển theo nồng độ: nó đi về phía "mặn" hơn. Khi ra nhiều mồ hôi, dịch ngoài tế bào cô đặc lại, nước từ trong tế bào rút ra để bù. Khi uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn, dịch ngoài tế bào loãng đi, nước tràn vào tế bào làm chúng phồng lên. Cơ thể giữ cân bằng này bằng cảm giác khát và bằng thận, với độ chính xác rất cao.

Bộ phận nào nhiều nước nhất, bộ phận nào ít nhất?

Các con số dưới đây thay đổi theo nguồn và cách đo, nên chỉ nên hiểu là "khoảng". Điều đáng nhớ là thứ tự chứ không phải số lẻ.

Xương trông cứng như đá nhưng vẫn chứa một phần tư là nước. Men răng, chất cứng nhất cơ thể, gần như không có nước. Còn não, thứ ta hay nghĩ là "đặc", thật ra mềm như đậu phụ non vì phần lớn là nước.

Vì sao trẻ sơ sinh nhiều nước mà lại dễ mất nước?

Nghe thì mâu thuẫn: trẻ có tỉ lệ nước cao nhất, nhưng cũng là đối tượng mất nước nhanh nhất khi tiêu chảy, nôn hay sốt. Có ba lý do:

1. Tỉ lệ dịch ngoài tế bào lớn: ở trẻ sơ sinh, phần nước ngoài tế bào chiếm tỉ lệ cao hơn người lớn, và đây là phần mất đi trước khi tiêu chảy, nôn.
2. Diện tích da lớn so với cân nặng: cơ thể nhỏ thì bề mặt da tính trên mỗi kg lớn hơn, nên nước bay hơi qua da nhiều hơn tương đối.
3. Thận chưa cô đặc nước tiểu tốt: thận trẻ nhỏ chưa "tiết kiệm" nước giỏi như người lớn.

Vì vậy, trẻ nhỏ tiêu chảy, nôn nhiều, sốt cao, ít tã ướt, môi khô, li bì cần được đưa đi khám sớm. Bù nước cho trẻ đúng cách (dung dịch, lượng, cách cho uống) do nhân viên y tế hướng dẫn theo từng trường hợp.

Người cao tuổi vì sao ít nước hơn và dễ thiếu nước?

Theo tuổi, khối cơ giảm dần và tỉ lệ mỡ thường tăng, kéo tỉ lệ nước xuống. Thêm vào đó, cảm giác khát ở người cao tuổi kém nhạy: cơ thể đã thiếu nước nhưng chưa thấy khát. Thận cũng giữ nước kém hơn. Một số thuốc thông dụng (như thuốc lợi tiểu) làm mất thêm nước.

Trong gia đình có ông bà, một thói quen nhỏ có ích là để sẵn cốc nước trong tầm tay, mời uống từng ngụm rải rác trong ngày, nhất là những ngày nóng, chứ không đợi ông bà kêu khát. Nếu ông bà có bệnh tim, thận đang được bác sĩ dặn hạn chế nước thì theo đúng lời dặn đó.

Cân điện tử đo "phần trăm nước" có chính xác không?

Nhiều cân điện tử trong nhà hiện nay báo cả tỉ lệ mỡ, tỉ lệ nước. Chúng dùng phương pháp phân tích trở kháng điện sinh học: cho một dòng điện rất yếu chạy qua cơ thể (qua bàn chân hoặc tay cầm), đo xem dòng điện bị cản nhiều hay ít. Nước chứa muối khoáng dẫn điện tốt, mỡ dẫn điện kém. Từ trở kháng đo được, máy dùng công thức thống kê (kèm chiều cao, tuổi, giới tính bạn nhập vào) để ước tính lượng nước.

Con số này dễ lệch vì:

• vừa uống nhiều nước, vừa ăn, vừa tập, vừa tắm xong;
• chân ẩm hay khô, đứng lệch trên cân;
• chu kỳ kinh nguyệt làm cơ thể giữ nước khác nhau;
• công thức của máy không hợp với vóc dáng của mình.

Muốn theo dõi xu hướng, hãy đo cùng giờ, cùng điều kiện (ví dụ buổi sáng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn uống) và nhìn sự thay đổi qua nhiều tuần, đừng bám vào một con số đơn lẻ. Trong nghiên cứu, phương pháp chuẩn để đo tổng lượng nước cơ thể là pha loãng đồng vị: uống một lượng nước có đồng vị đánh dấu không phóng xạ, chờ vài giờ cho hoà đều rồi lấy mẫu nước bọt hay nước tiểu để tính.

Cân nặng lên xuống trong ngày có phải do nước?

Phần lớn là vậy. Một người có thể nặng hơn buổi sáng 1–2 kg vào buổi tối chỉ vì ăn, uống và nước còn trong ruột, bàng quang. Sau một buổi tập ra nhiều mồ hôi, cân giảm vài trăm gam tới hơn một ký, và chừng ấy gần như là nước, uống bù xong sẽ trở lại.

Ăn mặn một bữa, hôm sau cân tăng nhẹ: cơ thể giữ thêm nước để pha loãng lượng muối dư. Một bữa nhiều tinh bột cũng làm cân tăng tạm thời, vì mỗi gam glycogen dự trữ trong cơ và gan kéo theo khoảng ba gam nước. Ngược lại, chế độ ăn kiêng tinh bột làm cân tụt nhanh vài ký trong tuần đầu, phần lớn là nước chứ chưa phải mỡ.

Hiểu điều này giúp nhìn con số trên cân bình tĩnh hơn: dao động một hai ký giữa các ngày là chuyện của nước. Cân nặng đáng chú ý là xu hướng qua vài tuần, đo cùng điều kiện.

Khi nào cân tăng nhanh do nước là dấu hiệu cần khám?

Nếu cân tăng nhanh vài ký trong vài ngày, kèm phù chân (ấn ngón tay vào mắt cá để lại vết lõm), mặt sưng, khó thở khi nằm, đi tiểu ít đi, đó có thể là dấu hiệu cơ thể đang giữ nước bất thường liên quan tới tim, thận hoặc gan. Trường hợp này nên đi khám, không tự xử lý bằng cách nhịn uống.