Dung tích phổi bao nhiêu lít, một hơi thở bao nhiêu ml không khí

Phổi của một người đàn ông trưởng thành khoẻ mạnh chứa tối đa khoảng 6 lít khí, phụ nữ thường ít hơn chừng 20–25%, tức khoảng 4,2–4,7 lít. Nhưng lúc ngồi yên, mỗi hơi thở chỉ đưa vào và đẩy ra khoảng 500 ml, cỡ một chai nước nhỏ. Phần lớn dung tích phổi là "kho dự trữ" chỉ dùng tới khi gắng sức, và luôn có khoảng hơn một lít khí nằm lại trong phổi dù thở ra hết sức.

Phổi chứa bao nhiêu lít khí và chia thành những phần nào?

Sách sinh lý học (như Guyton & Hall) chia lượng khí trong phổi thành bốn "thể tích" cơ bản. Ghép chúng lại sẽ ra các "dung tích" mà bác sĩ hay nhắc. Con số dưới đây là mức điển hình của nam giới trưởng thành, cao trung bình, khoẻ mạnh; mỗi người lệch đi tuỳ chiều cao, tuổi, giới tính và cả độ cao nơi sống.

Một mẹo nhớ: "nửa lít, ba lít, một lít, một lít" cho bốn phần, cộng lại xấp xỉ sáu lít. Ở phụ nữ, mỗi phần nhỏ hơn tương ứng. Trẻ em thì nhỏ hơn nhiều và tăng dần theo chiều cao.

Vì sao không thở ra được hết khí?

Khí cặn tồn tại vì lồng ngực không thể ép phổi về số không. Các phế nang (túi khí nhỏ li ti ở cuối đường thở) có lớp chất hoạt diện giúp chúng không xẹp dính vào nhau, và đường thở nhỏ sẽ khép lại trước khi phổi kịp rỗng. Nhờ lượng khí nằm lại này, máu đi qua phổi vẫn được trao đổi ôxy liên tục ngay cả giữa hai nhịp thở, chứ không phập phồng theo từng hơi.

Một hơi thở bao nhiêu ml và một phút thở bao nhiêu lít?

Lúc nghỉ, người trưởng thành thở khoảng 12–20 lần mỗi phút. Lấy 500 ml nhân 12 lần, ta được khoảng 6 lít khí mỗi phút, gọi là thông khí phút. Một ngày yên tĩnh, con số này cộng lại cỡ 8.000–9.000 lít, tức chừng tám, chín mét khối không khí, xấp xỉ thể tích một buồng tắm nhỏ.

Không phải toàn bộ 500 ml đó tới được phế nang. Khoảng 150 ml nằm lại trong mũi, họng, khí quản, phế quản, nơi không có trao đổi khí, gọi là khoảng chết giải phẫu. Mỗi hơi chỉ khoảng 350 ml khí mới thật sự "làm việc". Chi tiết này giải thích một điều nghe ngược đời: thở nông và nhanh kém hiệu quả hơn thở chậm và sâu, dù tổng số lít mỗi phút có thể bằng nhau.

Khi chạy bộ hay leo dốc, cơ thể tăng cả độ sâu lẫn nhịp thở. Một người tập luyện tốt có thể đẩy thông khí phút lên hơn 100 lít, gấp mười lăm, hai mươi lần lúc nghỉ. Lúc đó "kho" dự trữ hít vào và thở ra mới được dùng tới.

Dung tích phổi được đo thế nào ở bệnh viện?

Cách đo phổ biến nhất là hô hấp ký (đo chức năng hô hấp). Người được đo ngậm một ống thổi, kẹp mũi, hít vào thật sâu rồi thổi ra mạnh, nhanh và hết sức. Máy ghi lại lượng khí và tốc độ dòng khí theo thời gian. Hai chỉ số chính:

• FVC (dung tích sống gắng sức): tổng lượng khí thổi ra được trong một hơi thổi mạnh.
• FEV1: lượng khí thổi ra được trong giây đầu tiên.

Người khoẻ thường thổi ra được phần lớn FVC ngay trong giây đầu. Khi tỉ số FEV1/FVC thấp hơn mức bình thường, bác sĩ nghĩ tới đường thở bị hẹp, như hen hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính; khi cả hai cùng nhỏ nhưng tỉ số vẫn bình thường, có thể là phổi bị "bó" lại không nở hết. Kết quả luôn được so với giá trị dự đoán theo tuổi, giới, chiều cao, nên đừng tự so số của mình với người khác.

Hô hấp ký không đo được khí cặn, vì phần này không bao giờ được thở ra. Muốn biết tổng dung tích phổi, bệnh viện dùng phương pháp pha loãng khí hoặc buồng đo kín (thể tích ký thân). Những đo đạc này do bác sĩ chỉ định, không phải xét nghiệm tự làm.

Thổi nến, thổi bóng có đo được phổi không?

Ở nhà, có một cách vui để hình dung dung tích sống: lấy một can nhựa 5 lít đổ đầy nước, úp ngược vào chậu nước, luồn một ống mềm vào miệng can rồi hít sâu, thổi hết sức qua ống. Nước bị đẩy ra bao nhiêu thì khí thổi vào bấy nhiêu. Đây là thí nghiệm khoa học quen thuộc ở trường, chỉ để hình dung, không dùng để tự chẩn đoán. Ống phải sạch, mỗi người một ống, và thổi xong thấy choáng thì ngồi nghỉ.

Tập thở có làm phổi to ra không?

Câu trả lời ngắn: không. Kích thước phổi của người trưởng thành chủ yếu do chiều cao, dáng lồng ngực và giới tính quyết định. Tập thể dục, tập hát, tập thở bụng không làm phế nang nhiều lên hay lồng ngực rộng ra.

Thứ tập luyện cải thiện là cơ hô hấp (cơ hoành, cơ liên sườn) khoẻ và bền hơn, cách thở có kiểm soát hơn, tim mạch và cơ bắp dùng ôxy hiệu quả hơn. Người tập lâu thấy "dài hơi" vì cơ thể cần ít khí hơn cho cùng một mức gắng sức, chứ không phải vì phổi to lên. Một số vận động viên bơi lội có dung tích sống đo được hơi cao hơn người cùng vóc, nhưng mức chênh nhỏ và một phần có thể do người có phổi lớn sẵn thì dễ theo nghề bơi.

Với người có bệnh phổi, các bài tập thở trong chương trình phục hồi chức năng hô hấp giúp dễ thở hơn, ít khó chịu hơn. Những bài này nên tập theo hướng dẫn của bác sĩ, kỹ thuật viên, vì mỗi bệnh cần cách tập khác nhau.

Vì sao dung tích phổi giảm dần theo tuổi?

Phổi đạt kích thước và chức năng cao nhất vào khoảng cuối tuổi hai mươi. Sau đó, dung tích sống giảm chậm mỗi năm. Lý do: thành ngực cứng dần, cơ hô hấp yếu đi, mô phổi mất bớt độ đàn hồi khiến đường thở nhỏ khép sớm hơn khi thở ra. Kết quả là khí cặn tăng lên, dung tích sống giảm xuống, trong khi tổng dung tích phổi gần như giữ nguyên.

Hút thuốc làm quá trình này nhanh hơn rõ rệt. Bỏ thuốc ở bất kỳ tuổi nào cũng làm tốc độ suy giảm chậm lại. Khói bếp than, khói đốt rơm rạ, bụi mịn trong không khí cũng là gánh nặng cho phổi; chọn bếp ít khói, mở thông gió khi nấu là việc nhỏ có ích lâu dài.

Người sống trên núi cao có phổi to hơn không?

Nghiên cứu ở những cộng đồng sống lâu đời trên cao nguyên rất cao (như vùng Andes ở Nam Mỹ, cao trên 3.500 m) ghi nhận người lớn lên ở đó có dung tích phổi hơi lớn hơn người cùng vóc ở đồng bằng, một phần do phổi phát triển trong không khí loãng từ nhỏ. Người đồng bằng lên núi vài tuần thì không có thay đổi này; cơ thể chỉ thích nghi bằng cách thở nhanh hơn và tăng hồng cầu.

Khí thở ra khác khí hít vào ở chỗ nào?

Không khí hít vào chứa khoảng 21% ôxy và rất ít CO2. Khí thở ra vẫn còn khoảng 16% ôxy và chừng 4% CO2, cộng thêm hơi nước bão hoà ở nhiệt độ cơ thể. Nghĩa là mỗi hơi thở, cơ thể chỉ lấy một phần nhỏ ôxy; phần còn lại đi ra. Đó là lý do hà hơi thổi ngạt vẫn có tác dụng trong sơ cứu.

Hơi nước trong khí thở ra cũng đáng kể: qua đường thở, một người trưởng thành mất vài trăm ml nước mỗi ngày mà không hề hay biết. Trời lạnh thấy làn hơi trắng phả ra chính là phần nước này ngưng tụ. Khi ngủ trong phòng điều hoà khô, mũi họng khô rát buổi sáng một phần cũng vì thế.

Biết dung tích phổi để làm gì trong đời thường?

• Thở chậm khi hồi hộp: vì thở nông nhanh đưa ít khí tới phế nang, vài nhịp thở chậm, sâu vừa phải giúp cảm giác "hụt hơi" dịu đi.
• Đừng nín thở khi bê vật nặng: thở ra đều khi gắng sức giúp tránh choáng váng.
• Để ý khi khó thở bất thường: leo vài bậc thang đã hụt hơi trong khi trước đây không sao, ho kéo dài nhiều tuần, khò khè về đêm là lý do nên đi khám và có thể được chỉ định đo hô hấp ký.
• Phòng có nhiều người: mỗi người thải CO2 liên tục qua vài lít khí mỗi phút, nên phòng kín đông người cần mở cửa hoặc quạt hút.

Con số sáu lít, nửa lít mỗi hơi là thứ dễ nhớ nhất để mang về: phổi lớn hơn rất nhiều so với lượng khí ta dùng lúc nghỉ, và phần "dư" đó chính là khoảng dự phòng cho những lúc cơ thể cần nhiều hơn.