Nước bọt, nước mắt mỗi ngày tiết ra bao nhiêu và khi nào là khô

Người trưởng thành khoẻ mạnh tiết ra khoảng 0,5–1,5 lít nước bọt mỗi ngày, phần lớn vào lúc ăn. Nước mắt thì ít hơn rất nhiều: nước mắt nền giữ ẩm cho mắt chỉ khoảng 1 microlit mỗi phút, cả ngày chừng một hai ml, chưa bằng một thìa cà phê. Chỉ khi khóc hay bị cay mắt, lượng nước mắt mới tăng vọt lên gấp nhiều lần. Khô miệng, khô mắt kéo dài là điều đáng để ý và nên đi khám.

Mỗi ngày tiết ra bao nhiêu nước bọt?

Nước bọt do ba đôi tuyến lớn tiết ra, cộng thêm hàng trăm tuyến nhỏ rải khắp niêm mạc miệng:

Lượng tiết thay đổi rất mạnh theo lúc. Khi ngồi yên không ăn, miệng tiết khoảng 0,3–0,4 ml mỗi phút. Khi nhai, ngửi mùi thức ăn hay thấy vị chua, lượng tiết có thể tăng lên vài lần. Khi ngủ, tuyến nước bọt gần như nghỉ, chỉ tiết rất ít. Cộng cả ngày, con số rơi vào khoảng nửa lít tới một lít rưỡi.

Ai cũng từng nghe "nghĩ tới quả chanh là chảy nước miếng". Đó là phản xạ thật: não chuẩn bị cho bữa ăn từ trước khi thức ăn vào miệng. Nhà sinh lý học người Nga Ivan Pavlov cuối thế kỷ 19 đã đo lượng nước bọt ở chó để nghiên cứu tiêu hoá, và từ đó phát hiện ra phản xạ có điều kiện nổi tiếng.

Nước bọt làm những việc gì?

• Làm ướt và kết dính thức ăn thành viên mềm dễ nuốt.
• Bắt đầu tiêu hoá tinh bột: men amylase trong nước bọt cắt tinh bột thành đường. Nhai cơm lâu thấy ngọt dần là vì vậy.
• Bảo vệ răng: nước bọt trung hoà axit sau khi ăn, rửa trôi vụn thức ăn, và cung cấp khoáng chất giúp men răng tự hồi phục ở mức độ nhỏ.
• Kháng khuẩn: chứa nhiều chất hạn chế vi khuẩn trong miệng.
• Giúp nói và cảm nhận vị: chất vị phải hoà tan trong nước bọt mới tới được nụ vị giác.

Nước mắt mỗi ngày tiết ra bao nhiêu?

Nước mắt có ba loại, khác nhau về lượng và lý do tiết ra:

Một microlit là một phần nghìn ml, nhỏ đến mức khó hình dung. Lớp nước mắt phủ trên bề mặt mắt tại mỗi thời điểm chỉ khoảng 7 microlit, mỏng vài phần nghìn milimét. Vậy mà lớp màng mỏng đó giữ cho giác mạc trong suốt, trơn láng để nhìn rõ.

Lớp phim nước mắt gồm những gì?

Phim nước mắt không chỉ là nước. Nó có ba lớp phối hợp:

1. Lớp dầu ngoài cùng, do các tuyến nhỏ ở bờ mi tiết ra, giúp nước mắt không bay hơi nhanh.
2. Lớp nước ở giữa, dày nhất, do tuyến lệ tiết ra, chứa muối, đạm, chất kháng khuẩn.
3. Lớp nhầy sát giác mạc, giúp nước mắt bám đều lên bề mặt mắt.

Thiếu lớp nào cũng gây khô mắt. Nhiều người khô mắt không phải do ít nước mắt mà do lớp dầu kém, nước mắt bay hơi quá nhanh.

Vì sao nhỏ một giọt thuốc nhỏ mắt là đủ?

Đây là chuyện thể tích rất thực tế. Khoảng trống giữa mi mắt và nhãn cầu (túi kết mạc) chỉ chứa được tối đa khoảng 25–30 microlit chất lỏng. Trong khi đó, một giọt thuốc từ lọ nhỏ mắt thường có thể tích khoảng 30–50 microlit, tức đã lớn hơn sức chứa của mắt.

Nghĩa là: nhỏ giọt thứ hai ngay sau giọt đầu gần như chỉ để thuốc tràn ra má. Vài mẹo mang về:

• nhỏ một giọt mỗi lần, trừ khi bác sĩ dặn khác;
• sau khi nhỏ, nhắm mắt nhẹ một hai phút, có thể ấn nhẹ góc mắt phía mũi để thuốc ít chảy xuống mũi họng;
• nếu phải nhỏ hai loại thuốc, cách nhau vài phút để giọt sau không đẩy trôi giọt trước;
• đầu lọ không chạm vào mắt, mi, ngón tay để tránh nhiễm bẩn.

Khóc nhiều sao lại chảy nước mũi?

Nước mắt nền sau khi tràn đều mặt mắt sẽ thoát qua hai lỗ nhỏ ở góc trong mi mắt, chảy theo một ống nhỏ xuống hốc mũi. Lúc bình thường, lượng này nhỏ và bay hơi, ta không để ý. Khi khóc, nước mắt tiết ra nhiều gấp bội, phần chảy xuống mũi tăng lên thành nước mũi, phần không kịp thoát thì tràn ra má.

Còn thái hành làm cay mắt vì hành bị cắt giải phóng một chất dễ bay hơi, chạm vào mắt gây kích thích, kéo theo nước mắt phản xạ. Mẹo giảm cay: để hành trong ngăn mát tủ lạnh một lúc trước khi thái, dùng dao sắc, thái gần chỗ thoáng gió.

Nhìn màn hình lâu có làm khô mắt không?

Có, và lý do liên quan tới việc chớp mắt. Bình thường người ta chớp mắt khoảng 15–20 lần mỗi phút; mỗi lần chớp tráng lại lớp phim nước mắt. Khi chăm chú vào màn hình điện thoại, máy tính, số lần chớp giảm đáng kể, nhiều lần chớp chỉ khép nửa chừng, nên nước mắt bay hơi mà không được tráng lại. Phòng điều hoà khô, quạt thổi thẳng vào mặt làm tình trạng nặng thêm.

Vài thói quen nhỏ có ích:

• quy tắc 20-20-20: cứ khoảng 20 phút nhìn màn hình, nhìn một vật ở xa khoảng 6 mét (20 feet) trong 20 giây;
• chủ động chớp mắt chậm, khép hẳn mi vài lần;
• đặt màn hình thấp hơn tầm mắt một chút để mắt không phải mở to;
• không để quạt, gió điều hoà thổi thẳng vào mặt;
• uống đủ nước trong ngày.

Khô miệng, khô mắt khi nào cần đi khám?

Khô miệng thoáng qua khi hồi hộp, khi thở bằng miệng lúc ngủ, khi uống ít nước là chuyện thường. Nên đi khám khi khô miệng kéo dài kèm khó nuốt đồ khô, sâu răng nhiều bất thường, cảm giác rát lưỡi, hoặc tuyến mang tai sưng. Nguyên nhân có thể là tác dụng phụ của thuốc (nhiều loại thuốc thông dụng gây khô miệng), đái tháo đường, hoặc một số bệnh tự miễn ảnh hưởng tuyến nước bọt và tuyến lệ.

Với mắt, nên đi khám khi khô mắt kéo dài nhiều tuần, kèm đỏ, đau, cộm như có cát, nhìn mờ, sợ ánh sáng, hoặc chảy nước mắt liên tục một bên (có thể do tắc đường dẫn nước mắt). Thuốc nhỏ mắt dùng lâu ngày, nhất là loại có chất co mạch làm "trắng mắt", nên được bác sĩ chuyên khoa mắt tư vấn chứ không tự dùng kéo dài.