Các tiêu chuẩn thông gió thường yêu cầu mỗi người trong lớp học, phòng họp được cấp khoảng 5–10 lít khí tươi mỗi giây, tức chừng 18–36 m³ mỗi giờ, cộng thêm một phần theo diện tích sàn. Con số quan trọng là lưu lượng khí tươi theo đầu người chứ không phải thể tích phòng: một lớp 40 học sinh đóng kín cửa có thể có CO2 tăng thêm khoảng 3.000 ppm mỗi giờ, dù phòng trông rộng rãi. Đó là một phần lý do lớp học chiều muộn đóng cửa hay làm người ta buồn ngủ.
Bài này đặt các con số của tiêu chuẩn thông gió vào một lớp học và một phòng họp quen thuộc, rồi đưa ra vài cách giáo viên, người tổ chức cuộc họp có thể làm ngay mà không cần thay thiết bị.
Mỗi người cần bao nhiêu không khí sạch?
Không khí "sạch" ở đây là gió tươi, khí lấy từ ngoài trời vào để pha loãng CO2, hơi ẩm, mùi cơ thể và những chất khác con người cùng đồ đạc thải ra. Một vài con số tham khảo:
| Nguồn | Mức gió tươi gợi ý | Đổi ra m³/h mỗi người (khoảng) |
|---|---|---|
| ASHRAE 62.1 (Mỹ), lớp học trẻ 9 tuổi trở lên | 5 L/s mỗi người + 0,6 L/s mỗi m² sàn | 18 + phần theo diện tích |
| ASHRAE 62.1, văn phòng, phòng họp | 2,5 L/s mỗi người + 0,3 L/s mỗi m² sàn | 9 + phần theo diện tích |
| Tiêu chuẩn châu Âu EN 16798-1, mức chất lượng trung bình | khoảng 7 L/s mỗi người (cộng theo vật liệu) | khoảng 25 |
| WHO (lộ trình cải thiện thông gió, 2021), toà nhà không phải nhà ở | 10 L/s mỗi người | 36 |
Các con số khác nhau vì mục tiêu khác nhau: mức tối thiểu để mùi không gây khó chịu, mức để chất lượng không khí tốt, hay mức để hạn chế lây nhiễm qua đường không khí. Ở Việt Nam, thiết kế thông gió công trình theo tiêu chuẩn như TCVN 5687 về thông gió – điều hoà không khí; phần lớn lớp học hiện có dựa vào cửa sổ và quạt trần.
Một lớp học đóng cửa thì CO2 tăng nhanh cỡ nào?
Lấy một phòng học quen thuộc: 8 m × 7 m, trần 3,3 m, khoảng 185 m³ không khí, 40 học sinh và một giáo viên. Học sinh tuổi THCS ngồi học thải khoảng 14 lít CO2 mỗi giờ mỗi em; người lớn khoảng 18 lít.
- Cả lớp thải khoảng 580 lít CO2 mỗi giờ.
- 585 lít trên 185.000 lít khí là khoảng 0,3%, tức khoảng 3.100 ppm mỗi giờ nếu không có khí tươi vào.
- Một tiết 45 phút đóng kín: CO2 có thể tăng thêm khoảng 2.300 ppm.
So với phòng ngủ: mỗi học sinh chỉ có khoảng 4,5 m³ khí, trong khi một người ngủ trong phòng ngủ 40 m³ có tới 20 m³. Phòng học trông cao rộng, nhưng chia cho số người thì rất chật.
Mức ổn định theo lượng gió tươi
Khi có gió tươi vào đều, CO2 dừng ở mức cân bằng: CO2 trong phòng ≈ CO2 ngoài trời + lượng CO2 mỗi người thải ÷ lượng gió tươi mỗi người. Với ngoài trời khoảng 420 ppm:
| Gió tươi mỗi học sinh | Cả lớp 41 người (khoảng) | CO2 ổn định (khoảng) |
|---|---|---|
| 1 L/s (cửa đóng, chỉ khe hở) | 150 m³/h | trên 4.000 ppm, nếu đủ lâu |
| 5 L/s | 740 m³/h | khoảng 1.200 ppm |
| 10 L/s | 1.480 m³/h | khoảng 820 ppm |
Đo đạc thực tế ở trường học nhiều nước, nhất là lớp có điều hoà đóng kín cửa, thường ghi được CO2 từ 1.500 tới trên 3.000 ppm vào cuối tiết. Lớp mở cửa sổ hai bên, quạt trần chạy thì con số thấp hơn nhiều.
Vì sao lớp học chiều muộn hay buồn ngủ?
Có nhiều nguyên nhân cộng lại, không chỉ một:
- Nhịp sinh học: đầu giờ chiều, sau bữa trưa, nhiều người tự nhiên giảm tỉnh táo.
- Nhiệt độ: phòng ấm lên dần theo ngày, cả do trời và do chính hơi người.
- Khí tù: CO2, hơi ẩm, mùi cơ thể tích dần qua các tiết nếu cửa đóng.
Phần thông gió là phần dễ sửa nhất. Một số nghiên cứu ở Đan Mạch do nhóm của Pawel Wargocki và David Wyon thực hiện trong lớp học thật ghi nhận học sinh làm các bài tập đọc và tính nhanh hơn khi lớp được tăng lượng gió tươi và hạ nhiệt độ. Mức độ cải thiện và vai trò riêng của CO2 vẫn đang được bàn, nhưng xu hướng chung là phòng thông gió tốt giúp học và làm việc dễ hơn.
Giáo viên và người tổ chức họp có thể làm gì ngay?
Ở lớp học
- Mở cửa sổ hai phía của lớp, kể cả hé vài phân, để có gió chéo. Một phía mở thì khí ra vào rất ít.
- Thay khí mạnh trong giờ nghỉ giữa tiết: mở toang mọi cửa vài phút. Với lớp có gió xuyên, vài phút đủ đưa CO2 về gần mức ngoài trời.
- Lớp có điều hoà: hé cửa ra hành lang hoặc một cửa sổ phía xa máy; bật quạt hút nếu có. Đặt nhiệt độ vừa phải thay vì quá lạnh để mọi người không đòi đóng kín.
- Quạt trần giúp trộn khí và làm mát người, nhưng không thay khí. Quạt cần đi cùng cửa mở.
Ở phòng họp
- Phòng họp nhỏ, đông người, cửa kín là trường hợp CO2 tăng nhanh nhất. Họp quá một giờ thì nghỉ năm phút, mở cửa.
- Đừng dồn cuộc họp đông người vào phòng nhỏ chỉ vì có điều hoà mạnh; điều hoà làm mát chứ không thay khí.
- Toà nhà có hệ thống cấp gió tươi: báo bộ phận vận hành khi phòng thường xuyên bí, có thể do lịch chạy hoặc lưu lượng chưa theo kịp số người.
Đo không khí phòng đông người như thế nào?
Một máy đo CO2 cảm biến hồng ngoại (NDIR) đặt ở giữa phòng, ngang tầm đầu người ngồi, cách xa cửa sổ và người gần nhất khoảng một mét, cho biết khá đúng phòng có đủ gió tươi không. Cách đọc đơn giản:
- Dưới khoảng 800 ppm: thông gió tốt.
- Khoảng 800–1.200 ppm: tạm được, nên mở thêm cửa.
- Trên khoảng 1.500 ppm: phòng đang thiếu gió tươi rõ rệt, nên thay khí ngay.
Các mốc này là gợi ý thực hành, không phải ngưỡng an toàn – nguy hiểm. Một số trường học, văn phòng ở nước ngoài đã gắn máy đo CO2 có đèn màu trong phòng để người trong phòng tự biết khi nào cần mở cửa.
Góc nhìn hôm nay: không gian đông người cần nhiều khí hơn không gian rộng
Một ý dễ mang về: khi tính không khí cho phòng đông người, đừng nhìn thể tích phòng mà hãy nhìn số người. Hội trường 1.000 m³ với 200 người cần lượng gió tươi gấp bốn mươi lần phòng khách 100 m³ với năm người, dù thể tích chỉ gấp mười. Mỗi người cần cỡ vài chục mét khối khí tươi mỗi giờ, và lượng khí đó phải đến từ ngoài trời, liên tục.
Phụ huynh, giáo viên quan tâm có thể đọc các hướng dẫn về thông gió trường học do Tổ chức Y tế Thế giới và các cơ quan y tế công cộng nhiều nước công bố sau năm 2020; phần lớn thống nhất ở mấy việc đơn giản: mở cửa hai phía, thay khí giữa giờ, và đo khi có thể.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi người cần bao nhiêu m³ không khí tươi mỗi giờ?
Tuỳ tiêu chuẩn và loại phòng, thường khoảng 18–36 m³ mỗi giờ mỗi người, tức 5–10 lít mỗi giây. WHO gợi ý 10 lít mỗi giây mỗi người cho toà nhà không phải nhà ở. Phòng càng đông người thì tổng lượng gió tươi cần càng lớn.
Vì sao lớp học đóng cửa dễ buồn ngủ?
Do nhiều yếu tố cộng lại: nhịp sinh học đầu giờ chiều, nhiệt độ tăng, và khí tù vì CO2, hơi ẩm, mùi tích lại khi cửa đóng. Mở cửa hai phía và thay khí giữa các tiết giúp cải thiện rõ.
CO2 trong lớp học bao nhiêu là cao?
Trên khoảng 1.500 ppm là dấu hiệu lớp đang thiếu gió tươi rõ rệt; dưới khoảng 800 ppm là thông gió tốt. Đây là mốc thực hành để biết khi nào cần mở cửa, không phải ngưỡng độc.
Điều hoà có cấp khí tươi cho phòng họp không?
Điều hoà treo tường, âm trần loại thông thường chỉ làm lạnh khí sẵn có trong phòng, không lấy khí ngoài. Muốn có khí tươi cần hệ thống cấp gió tươi riêng hoặc mở cửa, quạt hút.
Phòng lớn có cần thông gió nhiều như phòng nhỏ không?
Lượng gió tươi cần tính theo số người, không theo thể tích phòng. Phòng lớn chỉ làm CO2 tăng chậm hơn lúc đầu, nhưng nếu đông người và không có gió tươi thì cuối cùng vẫn bí như phòng nhỏ.
