Một lít nặng bao nhiêu kg: vì sao 1 lít dầu ăn không nặng 1 ký

Một lít nước ở nhiệt độ phòng nặng gần đúng 1 kg, nhưng một lít chất khác thì không. Một lít dầu ăn chỉ nặng khoảng 0,91–0,92 kg, một lít mật ong nặng khoảng 1,4 kg, một lít xăng chỉ khoảng 0,72–0,75 kg. Lý do là mỗi chất có khối lượng riêng khác nhau: cùng một lít không gian, chất đặc phân tử hơn thì nặng hơn.

Vì sao một lít nước nặng đúng một ký?

Không phải trùng hợp. Khi hệ mét ra đời ở Pháp cuối thế kỷ 18, người ta định nghĩa đơn vị khối lượng dựa vào nước: một kilôgam được nghĩ ra để bằng khối lượng của một decimet khối nước (tức một lít). Về sau kilôgam được định nghĩa lại theo các chuẩn khác, chính xác hơn, nhưng mối liên hệ "một lít nước ≈ một ký" vẫn giữ.

Chữ "gần đúng" là có lý do. Nước nặng nhất ở khoảng 4 °C, khi đó một lít nặng gần như tròn 1,000 kg. Ở 25 °C nước nở ra chút ít, một lít còn khoảng 0,997 kg. Nước sôi gần 100 °C chỉ còn khoảng 0,96 kg mỗi lít. Trong việc nhà, chênh lệch vài gam này không đáng kể, cứ tính một lít nước bằng một ký.

Khối lượng riêng là gì, đọc thế nào?

Khối lượng riêng cho biết một đơn vị thể tích của chất nặng bao nhiêu. Có nhiều cách ghi, nhưng ba cách sau là cùng một con số:

• g/ml (gam trên mililít)
• kg/lít (ký trên lít)
• tấn/m³ (tấn trên mét khối)

Nước có khối lượng riêng khoảng 1 theo cả ba cách. Dầu ăn khoảng 0,92 nghĩa là 1 ml dầu nặng 0,92 g, một lít nặng 0,92 kg, một khối dầu nặng 0,92 tấn. Nắm được điều này thì đổi qua đổi lại giữa lít và ký chỉ còn là một phép nhân.

Khối lượng riêng, trọng lượng riêng, tỷ trọng: ba chữ hay lẫn

• Khối lượng riêng là khối lượng của một đơn vị thể tích, đo bằng kg/m³ hoặc g/ml. Đây là con số dùng để đổi lít ra ký.
• Trọng lượng riêng là trọng lượng (lực hút của Trái Đất) của một đơn vị thể tích, đo bằng niutơn trên mét khối (N/m³). Sách Vật lý cũ ở bậc trung học cơ sở dùng quy ước gần đúng: trọng lượng riêng bằng khoảng mười lần khối lượng riêng, nên nước có trọng lượng riêng khoảng 10.000 N/m³.
• Tỷ trọng là khối lượng riêng của chất chia cho khối lượng riêng của nước, nên không có đơn vị. Tỷ trọng của dầu ăn khoảng 0,92, của mật ong khoảng 1,4.

Với việc nhà, ba con số này dẫn tới cùng một kết luận: chất nào có số nhỏ hơn 1 thì một lít nhẹ hơn một ký, số lớn hơn 1 thì một lít nặng hơn một ký. Gặp chữ nào trên tài liệu kỹ thuật, chỉ cần nhìn đơn vị đi kèm là biết đang nói về loại nào.

Sách giáo khoa Vật lý hay ghi theo kg/m³: nước 1.000 kg/m³, dầu ăn khoảng 920 kg/m³. Đó vẫn là cùng con số, chỉ dời dấu phẩy ba chữ số.

Một lít các chất quen trong nhà nặng bao nhiêu?

Các số dưới đây là khoảng ở nhiệt độ phòng, tuỳ loại, tuỳ nhà sản xuất có thể lệch vài phần trăm.

Nhìn bảng sẽ thấy một quy luật đời thường: chất béo, chất dễ bay hơi thì nhẹ hơn nước; chất hoà nhiều đường hoặc muối thì nặng hơn nước. Mật ong chứa khoảng bốn phần năm là đường nên một chai mật ong nhỏ cầm nặng tay hơn hẳn chai nước cùng cỡ.

Mua theo lít hay theo ký thì lợi hơn?

Không cái nào lợi hơn một cách tuyệt đối. Điều quan trọng là so cùng một đơn vị. Khi hai sản phẩm, một bên ghi lít, một bên ghi ký, thì phải đổi về cùng loại mới so được.

Ví dụ dầu ăn: chai ghi 1 lít chứa khoảng 0,92 kg dầu. Nếu bên cạnh có túi ghi 1 kg dầu, túi đó chứa khoảng 1,09 lít, tức nhiều hơn chai một lít chừng 9%. Hai món trông như "ngang nhau" nhưng thực ra không bằng nhau.

Mật ong thì ngược lại: lọ ghi 1 kg chỉ chứa khoảng 0,7 lít. Ai quen hình dung "một ký là một lít" sẽ bất ngờ vì lọ mật ong 1 kg nhỏ hơn hẳn chai nước 1 lít. Nhiều người còn nghi ngờ bị thiếu hàng, trong khi đó là chuyện khối lượng riêng.

Với hàng đóng gói sẵn ở Việt Nam, nhãn phải ghi định lượng. Thường chất lỏng ghi theo thể tích, chất rắn và chất sệt ghi theo khối lượng, nhưng có nhiều ngoại lệ. Thói quen tốt là đọc đơn vị trước khi so con số.

Mẹo nhẩm đổi lít sang ký và ngược lại

Từ lít ra ký: nhân với khối lượng riêng

• Can dầu ăn 5 lít: 5 × 0,92 ≈ 4,6 kg dầu (chưa tính vỏ can).
• Bình xăng xe máy chứa 4 lít: 4 × 0,74 ≈ 3 kg xăng.
• Thùng sữa 12 hộp, mỗi hộp 1 lít: 12 × 1,03 ≈ 12,4 kg sữa, cộng vỏ hộp và thùng giấy nữa là xấp xỉ 13 kg.

Từ ký ra lít: chia cho khối lượng riêng

• 2 kg mật ong: 2 ÷ 1,4 ≈ 1,43 lít, cần hai chai 750 ml mới đựng hết, hoặc một hũ 1,5 lít.
• 1 kg dầu: 1 ÷ 0,92 ≈ 1,09 lít, chai 1 lít không chứa hết.

Quy tắc nhanh không cần máy tính

Dầu ăn: "một lít thiếu một lạng" (khoảng 0,9 kg). Mật ong: "một lít gần một ký rưỡi". Xăng: "một lít chừng ba phần tư ký". Ba câu này đủ cho phần lớn việc nhà.

Còn đồ khô như gạo, đường thì một lít nặng bao nhiêu?

Với đồ dạng hạt, bột, "một lít" có nghĩa khác: một lít cả hạt lẫn khe hở giữa các hạt. Vì có không khí len giữa các hạt, một lít gạo nhẹ hơn nhiều so với một lít "chất gạo đặc". Một lít gạo trắng thường nặng khoảng 0,8 kg, dù bản thân hạt gạo nặng hơn nước. Bột mì xốp chỉ khoảng một nửa ký mỗi lít, tuỳ đã nén hay rây.

Con số này thay đổi theo cách đổ: đổ nhẹ tay thì lỏng, lắc hoặc gõ thì chặt hơn. Vì vậy với đồ khô, cân bao giờ cũng chính xác hơn đong. Chuyện đong bột, đổi cốc sang gam trong nấu ăn thì là một chủ đề riêng của bếp núc; ở đây chỉ cần nhớ: một lít đồ hạt không bằng một ký, và càng xốp thì càng nhẹ.

Khi nào con số "nặng bao nhiêu mỗi lít" thật sự quan trọng?

• Khi mang vác: bình nước 19 lít nặng gần 20 kg cả vỏ; can dầu 20 lít nặng hơn 18 kg dầu. Biết trước để nhờ người phụ, nâng bằng chân thay vì cúi lưng.
• Khi đặt lên kệ, lên mái: kệ bếp chất mấy can nước mắm, mấy chai dầu là vài chục ký. Bồn nước đầy trên mái nặng ngang số lít của nó tính bằng ký, cộng thêm vỏ bồn và chân đỡ.
• Khi gửi hàng: nhiều nơi tính cước theo khối lượng; một thùng chất lỏng nặng hơn bạn tưởng.
• Khi chọn chai lọ chứa: 1 kg mật ong cần lọ khoảng 750 ml là vừa, không cần lọ 1 lít.