Pha sữa công thức đúng thể tích nước: vì sao không pha đặc, pha loãng

Pha sữa công thức phải đúng thể tích nước theo hướng dẫn trên hộp vì tỉ lệ bột và nước đã được tính để trẻ nhận đủ dinh dưỡng mà thận non nớt vẫn xử lý được. Pha đặc làm trẻ nhận quá nhiều muối khoáng và đạm so với lượng nước; pha loãng làm trẻ no bụng mà thiếu năng lượng, lâu ngày chậm lớn. Cách an toàn là đong nước trước bằng vạch bình đặt trên mặt phẳng, rồi cho đúng số muỗng gạt ngang bằng muỗng đi kèm hộp — và hỏi nhân viên y tế khi có điều gì chưa rõ.

Vì sao tỉ lệ nước và bột lại quan trọng đến vậy?

Sữa công thức là một hỗn hợp được thiết kế để gần với sữa mẹ về năng lượng, đạm, chất béo, đường và muối khoáng trên mỗi ml khi pha đúng. Mọi con số ấy chỉ đúng khi tỉ lệ bột – nước đúng. Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vẫn khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ; khi phải dùng sữa công thức, việc pha đúng là phần quan trọng nhất cha mẹ tự làm được.

Thận của trẻ nhỏ chưa cô đặc nước tiểu tốt như người lớn. Với sữa pha đặc, lượng chất hoà tan trên mỗi ml tăng lên, cơ thể trẻ phải dùng thêm nước để thải chúng ra. Các tài liệu nhi khoa mô tả nguy cơ mất nước, táo bón, và về lâu dài là tăng cân không hợp lý. Ngược lại, pha loãng thường xuyên làm trẻ thiếu năng lượng và thiếu chất, có khi còn làm rối loạn muối trong máu ở trẻ rất nhỏ.

Điểm đáng chú ý là cả hai lỗi đều rất khó nhận ra bằng mắt: một bình sữa đặc hơn mười phần trăm trông vẫn y như bình pha đúng. Chỉ có đong đúng mới tránh được.

Nên cho nước trước hay bột trước?

Hầu hết hướng dẫn trên hộp sữa công thức đều ghi nước trước, bột sau. Lý do nằm ở chính chuyện thể tích:

• Bột cũng chiếm chỗ. Khi hoà bột vào nước, thể tích hỗn hợp lớn hơn thể tích nước ban đầu. Nếu cho bột vào trước rồi thêm nước "tới vạch 90 ml", lượng nước thật sẽ ít hơn 90 ml, và sữa đặc hơn mức định.
• Tỉ lệ in trên hộp tính theo nước. Bảng pha thường ghi "bao nhiêu ml nước với bao nhiêu muỗng bột" — tức đong nước, không đong hỗn hợp.

Hệ quả dễ thấy: pha đúng xong, mực sữa trong bình cao hơn vạch nước đã đong. Đó là bình thường. Đừng đổ bớt ra cho "đúng vạch" và đừng thêm nước cho tròn số.

Một số loại sữa đặc biệt (cho trẻ sinh non, sữa y học) có cách pha riêng. Luôn làm theo hướng dẫn trên chính hộp đang dùng và theo chỉ dẫn của bác sĩ nếu có.

Đọc vạch bình sữa thế nào cho đúng?

Bình sữa là một dụng cụ đong dạng "ước chừng", cùng hạng với cốc đong bếp. Vạch in trên bình có thể lệch so với thể tích thật, nhất là bình in vạch nổi mờ hoặc bình đã dùng lâu, vạch bị trầy. Vài thói quen giúp đỡ lệch:

1. Đặt bình trên mặt bàn phẳng, không cầm lên nhìn.
2. Cúi người cho mắt ngang mặt nước, đọc ở đáy mặt khum — giống bài thực hành với ống đong.
3. Dùng cùng một chiếc bình để đong nếu có nhiều bình khác loại; vạch của bình này không chắc đã giống bình kia.
4. Kiểm bình mới bằng cân bếp: nước ở nhiệt độ phòng nặng khoảng 1 g mỗi ml. Đổ nước tới vạch, đặt lên cân đã trừ bì, xem số gam có xấp xỉ số ml không. Lệch nhiều thì đổi bình hoặc đong nước bằng dụng cụ khác.

Bình có thân cong, eo thắt giữa thân hay vạch in nghiêng thì khó đọc hơn bình thân thẳng. Đó là lý do nhiều nhân viên y tế khuyên dùng bình thân thẳng, vạch rõ cho những tháng đầu.

Muỗng bột đong thế nào để không đặc, không loãng?

Muỗng đi kèm hộp sữa được thiết kế riêng cho loại bột đó: bột của các loại sữa khác nhau có độ xốp khác nhau, một muỗng đầy của loại này không nặng bằng một muỗng đầy của loại kia. Vì vậy:

• Chỉ dùng muỗng của đúng hộp đang pha. Không mượn muỗng hộp cũ, hộp khác.
• Muỗng gạt ngang, không nén, không vun. Múc bột rồi gạt bằng thanh gạt có sẵn trên miệng hộp hoặc sống dao sạch. Nén chặt bột vào muỗng là thêm bột; vun ngọn cũng vậy.
• Đếm số muỗng ra miệng hoặc bày ra trước, nhất là lúc đêm khuya, mệt. Mất đếm thì đổ đi pha lại, đừng đoán.
• Không thêm "nửa muỗng cho chắc bụng", không thêm bột ngũ cốc, đường hay mật ong vào bình sữa nếu không có chỉ định.

Đây là chỗ chuyện thể tích hiện ra rõ: bột là một vật liệu rời, có khoảng rỗng giữa các hạt. Nén hay lắc một muỗng bột làm khoảng rỗng ít đi, cùng một thể tích muỗng mà nặng hơn. Muỗng gạt ngang, không nén là cách để mỗi muỗng chứa gần như cùng một lượng bột.

Nước pha sữa cần nóng bao nhiêu và vì sao?

Bột sữa công thức không phải là sản phẩm vô trùng. WHO trong hướng dẫn về pha chế, bảo quản sữa bột (công bố năm 2007) khuyến nghị dùng nước đã đun sôi để nguội còn không dưới 70 °C để pha, tức là dùng trong khoảng 30 phút sau khi đun sôi. Ở nhiệt độ đó, phần lớn vi khuẩn có thể có trong bột (như Cronobacter) bị tiêu diệt. Sau khi pha, làm nguội nhanh bình sữa dưới vòi nước mát hoặc ngâm trong bát nước lạnh tới khi vừa ấm, thử vài giọt lên mặt trong cổ tay.

Chuyện nhiệt độ cũng dính tới thể tích theo một cách ít ai nghĩ tới: nước nóng chiếm thể tích lớn hơn nước nguội một chút, nhưng mức chênh chỉ khoảng 2% giữa nước 20 °C và 70 °C — với 90 ml nước là chưa tới 2 ml, cỡ sai số khi đọc vạch bình, không đáng lo. Thứ cần lo là đong bằng mắt khi hơi nước phủ mờ thành bình — chờ vài giây cho hơi tan, hoặc đong nước trước rồi mới để nguội.

Một số hộp sữa ghi nhiệt độ pha khác vì công thức có thành phần nhạy nhiệt. Khi hướng dẫn trên hộp và lời khuyên chung khác nhau, hãy hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế nơi khám cho trẻ.

Sữa đã pha để được bao lâu, còn thừa thì làm gì?

Theo hướng dẫn phổ biến của WHO và các cơ quan y tế:

Vì sữa thừa phải bỏ, nhiều nhà có thói quen pha ít hơn rồi pha thêm khi trẻ còn đói. Đó là cách hay — miễn là mỗi lần pha vẫn giữ đúng tỉ lệ. Muốn pha một nửa lượng thường dùng thì giảm cả nước lẫn số muỗng đúng một nửa, không giảm một bên.

Góc nhìn hôm nay: một quy trình pha sữa dán cửa tủ

Người chăm trẻ thay nhau, đêm khuya mệt, ông bà lên trông cháu: những lúc ấy lỗi pha sữa dễ xảy ra nhất. Một tờ giấy dán cửa tủ, viết bằng chữ to, giúp mọi người trong nhà pha giống nhau:

1. Rửa tay, chuẩn bị bình và núm sạch.
2. Đun sôi nước, để nguội trong khoảng 30 phút (vẫn còn nóng).
3. Đặt bình trên bàn, rót nước tới vạch ghi trong bảng của hộp, mắt ngang vạch.
4. Cho đúng số muỗng gạt ngang bằng muỗng của hộp.
5. Đậy nắp, lắc tròn cho tan đều.
6. Làm nguội tới vừa ấm, thử lên cổ tay.
7. Bú xong còn thừa thì đổ đi.

Ghi thêm ở cuối tờ giấy: trẻ bú kém, nôn nhiều, đi ngoài bất thường, ít tã ướt hay quấy khóc kéo dài thì đưa đi khám, đừng tự đổi tỉ lệ pha để "chữa". Đổi loại sữa, đổi lượng mỗi cữ cũng nên hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế trước.