Một giọt bằng bao nhiêu ml: ống nhỏ giọt, thuốc nhỏ mắt, dây truyền

Một giọt nước nhỏ từ ống nhỏ giọt chuẩn được quy ước khoảng 0,05 ml, tức khoảng 20 giọt mỗi ml. Nhưng đó chỉ là quy ước cho một loại đầu nhỏ giọt và cho nước. Giọt to hay nhỏ phụ thuộc đường kính đầu nhỏ, sức căng bề mặt của chất lỏng và cách cầm: cùng một ml, cồn cho nhiều giọt hơn nước rõ rệt, còn giọt thuốc nhỏ mắt thường lớn hơn hẳn lượng mắt giữ được.

Con số "20 giọt bằng 1 ml" từ đâu ra?

Trong dược học, người ta từng cần một cách đo lượng nhỏ mà không có cân. Các dược điển (sách quy chuẩn thuốc của từng nước) vì thế mô tả một ống nhỏ giọt chuẩn: đầu ống có đường kính ngoài khoảng 3 mm, khi nhỏ nước ở nhiệt độ phòng thì 20 giọt nặng khoảng 1 gam. Nước nặng khoảng 1 gam mỗi ml, nên 20 giọt ≈ 1 ml, mỗi giọt ≈ 0,05 ml.

Con số này tiện để nhẩm, và nhiều tài liệu điều dưỡng, hoá học phổ thông vẫn dùng. Nhưng nó đi kèm ba điều kiện ngầm: nước, đầu nhỏ giọt cỡ chuẩn, nhỏ thẳng đứng, chậm đều. Bỏ một trong ba điều kiện, con số lệch đi ngay.

Vì sao giọt to giọt nhỏ khác nhau?

Một giọt hình thành ở đầu ống giống như một túi nước treo lơ lửng. Thứ giữ túi nước lại là sức căng bề mặt — lớp "màng" mỏng ở mặt ngoài chất lỏng — bám quanh vành đầu ống. Thứ kéo túi nước xuống là trọng lượng của chính nó. Giọt rơi ra khi trọng lượng thắng lực giữ.

Từ năm 1864, nhà hoá học người Anh Thomas Tate đã nêu một quy luật gần đúng mang tên ông: trọng lượng một giọt tỉ lệ với bán kính đầu ống nhân với sức căng bề mặt. Thực tế phức tạp hơn một chút vì giọt không rời ra trọn vẹn, nhưng quy luật ấy giải thích được gần hết những gì ta thấy:

Ví dụ dễ thử: nước có sức căng bề mặt khoảng 72 đơn vị (mN/m) ở nhiệt độ phòng, cồn chỉ khoảng 22. Cùng một ống nhỏ giọt, một ml cồn cho nhiều giọt hơn một ml nước rất nhiều. Đó là lý do không thể đổi giọt ra ml cho một chất lỏng lạ chỉ bằng con số 20.

Một giọt thuốc nhỏ mắt là bao nhiêu và mắt giữ được bao nhiêu?

Đây là chỗ con số giọt có ý nghĩa thực tế nhất. Các nghiên cứu nhãn khoa đo giọt từ lọ thuốc nhỏ mắt bán sẵn thường thấy mỗi giọt vào khoảng 25–70 microlít (0,025–0,07 ml), tuỳ loại lọ và cách bóp. Trong khi đó, màng nước mắt và túi kết mạc của mắt người chỉ giữ được khoảng 7–10 microlít lúc bình thường, và tối đa cỡ 30 microlít trước khi tràn ra.

Nói cách khác, một giọt thuốc nhỏ mắt thường đã nhiều hơn lượng mắt chứa được. Phần dư tràn ra má hoặc chảy xuống ống lệ vào mũi, họng. Từ đó có vài lời khuyên phổ biến của bác sĩ nhãn khoa:

• Một giọt thường là đủ cho mỗi lần, trừ khi đơn ghi khác. Nhỏ thêm giọt thứ hai ngay sau đó phần lớn chỉ tràn ra ngoài.
• Dùng hai loại thuốc nhỏ mắt thì cách nhau vài phút (thường được khuyên khoảng 5 phút), để giọt sau không rửa trôi giọt trước.
• Nhắm mắt nhẹ và ấn nhẹ góc mắt phía mũi khoảng một phút sau khi nhỏ để thuốc ít chảy xuống mũi họng. Cách này đặc biệt được nhắc khi nhỏ cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
• Không để đầu lọ chạm vào mắt hay lông mi, để lọ không bị nhiễm bẩn.

Lượng và số lần nhỏ luôn theo đơn hoặc hướng dẫn trên hộp. Mắt đỏ, đau, nhìn mờ thì đi khám chứ không tự nhỏ thêm.

Thuốc ghi liều theo giọt thì đong thế nào?

Một số thuốc cho trẻ sơ sinh, vitamin dạng giọt hay thuốc nhỏ tai, nhỏ mũi ghi lượng dùng bằng "giọt". Với các thuốc này, nhà sản xuất đã tính cỡ giọt theo đúng đầu nhỏ giọt đi kèm chai. Vì thế:

• Chỉ dùng ống nhỏ giọt hoặc đầu nhỏ giọt của đúng chai đó. Ống của chai khác có thể cho giọt to hơn hoặc nhỏ hơn đáng kể.
• Cầm thẳng đứng, bóp nhẹ, để từng giọt tự rơi; không vẩy, không bóp dồn.
• Không tự đổi giọt ra ml theo con số 20 giọt/ml rồi đong bằng xilanh, trừ khi dược sĩ hướng dẫn. Con số ấy là quy ước cho nước và ống chuẩn, không phải cho mọi thuốc.

Bài về đong thuốc nước cho trẻ trong cùng danh mục đã nói kỹ về xilanh và cốc đong; với thuốc giọt, nguyên tắc tương tự: dụng cụ đi kèm, theo đơn.

Trong bệnh viện, "giọt mỗi phút" của chai truyền dịch nghĩa là gì?

Ai từng nằm viện đều thấy điều dưỡng nhìn đồng hồ đếm giọt rơi trong bầu nhỏ giọt của bộ dây truyền. Bộ dây truyền dịch được sản xuất với hệ số giọt in trên bao bì: phổ biến là 10, 15 hoặc 20 giọt mỗi ml với bộ dây giọt to, và 60 giọt mỗi ml với bộ dây giọt nhỏ (dùng cho trẻ em hoặc khi cần tốc độ chậm, chính xác).

Từ hệ số giọt, điều dưỡng tính tốc độ: số ml cần truyền mỗi giờ nhân hệ số giọt, chia 60 phút, ra số giọt mỗi phút. Chính vì cỡ giọt được kiểm soát chặt trong bộ dây, cách đếm giọt mới dùng được để truyền dịch. Người nhà người bệnh không tự chỉnh khoá dây truyền; thấy giọt chảy nhanh, chậm hay ngừng thì báo điều dưỡng.

Một giọt mưa, một giọt nước rỉ: ra đời thường bao nhiêu?

Ngoài phòng thí nghiệm, giọt có đủ cỡ:

• Giọt mưa có đường kính từ dưới 1 mm tới khoảng 4–5 mm; giọt to hơn thường vỡ ra khi rơi. Một giọt mưa đường kính 2 mm có thể tích chỉ khoảng 4 microlít — cần khoảng 240 giọt như vậy mới được 1 ml. Giọt mưa to cũng không có hình "giọt lệ" như tranh vẽ mà dẹt ở đáy như chiếc bánh bao bị ép.
• Giọt nước rỉ từ vòi to hơn giọt ống nhỏ giọt nhiều, vì miệng vòi rộng. Muốn biết vòi rỉ mất bao nhiêu nước thì hứng vào cốc rồi đo, đừng nhân số giọt với 0,05 ml. Bài phát hiện rò rỉ bằng đồng hồ nước trong danh mục nói cách làm.
• Giọt sương trên lá thì không "rơi" từ đầu ống nào cả mà ngưng tụ dần; cỡ giọt tuỳ mặt lá ướt hay không ướt nước.

Góc nhìn hôm nay: tự đếm giọt mỗi ml ở nhà

Một thí nghiệm nhỏ, an toàn, cho học sinh THCS thấy ngay vì sao "giọt" không phải đơn vị chuẩn:

1. Lấy một ống nhỏ giọt sạch (loại của bộ dụng cụ học tập hoặc lọ tinh dầu rỗng đã rửa sạch) và một xilanh không kim 1 ml.
2. Rút hẳn pít-tông khỏi xilanh, đậy nắp đầu xilanh, dựng đứng nó trong một cốc như một ống đong tí hon.
3. Nhỏ nước từng giọt vào lòng xilanh, đếm tới khi đáy mặt khum chạm vạch 1 ml.
4. Lặp lại với nước có pha một giọt nước rửa chén. Số giọt mỗi ml sẽ tăng lên vì sức căng bề mặt giảm.
5. Thử cầm ống nghiêng và bóp mạnh: số giọt thay đổi tiếp.

Kết quả thường không đúng 20, và đó chính là bài học. Bất cứ khi nào thấy lượng ghi bằng "giọt" mà không có dụng cụ đi kèm — trong công thức pha chế tự làm, trong lời mách truyền miệng — nên hiểu đó là con số phỏng chừng, không dùng cho thuốc.