Ngâm hạt giống trong nước muối: hạt lép nổi, hạt chắc chìm

Ngâm hạt giống trong nước muối là cách chọn giống dựa vào khối lượng riêng: hạt chắc, ruột đầy nặng hơn nước muối nên chìm, hạt lép, hạt lửng, hạt sâu nhẹ hơn nên nổi và được vớt bỏ. Nước muối nặng hơn nước lã nên "sàng" được cả những hạt lửng mà nước lã bỏ sót. Chọn xong phải rửa lại hạt bằng nước sạch vài lần, vì muối còn bám trên vỏ sẽ làm hạt nảy mầm kém.

Vì sao hạt lép nổi còn hạt chắc chìm?

Một hạt thóc gồm vỏ trấu bên ngoài và hạt gạo bên trong. Hạt chắc có gạo đầy, nặng, nên khối lượng riêng cả hạt lớn hơn nước. Hạt lép chỉ có vỏ trấu và khoảng không khí bên trong, rất nhẹ. Giữa hai thái cực là những hạt lửng: gạo có nhưng không đầy, hoặc bị sâu ăn mất một phần.

Thả cả mẻ vào nước lã, hạt lép nổi ngay. Nhưng nhiều hạt lửng vẫn chìm, vì chúng chỉ cần nặng hơn nước một chút là chìm được. Muốn loại thêm những hạt lửng ấy, phải làm cho nước nặng lên, để ngưỡng "chìm" cao hơn. Muối là thứ rẻ, sẵn và dễ pha nhất để làm việc đó.

Nguyên lý ở đây giống hệt việc một quả trứng chìm trong nước lã nhưng nổi trong nước muối đặc: không phải quả trứng nhẹ đi, mà nước nặng lên.

Phương pháp này có từ bao giờ?

Thả thóc vào nước để vớt hạt lép là kinh nghiệm có từ rất lâu ở các vùng trồng lúa, kể cả ở Việt Nam, nơi việc "đãi" thóc giống trước mùa gieo là việc quen của nhà nông. Phương pháp dùng nước muối pha theo một khối lượng riêng xác định thì thường được ghi nhận gắn với nhà nông học Nhật Bản Yokoi Tokiyoshi, người đề xuất cách chọn giống bằng nước muối vào cuối thế kỷ 19, khoảng năm 1882. Từ đó cách làm này được phổ biến trong sản xuất lúa ở Nhật và nhiều nơi khác.

Điểm mới của phương pháp không phải là thả hạt vào nước, mà là định lượng: chọn một khối lượng riêng mục tiêu, pha nước muối đúng mức đó, và dùng tỷ trọng kế hoặc một cách thử đơn giản để kiểm tra.

Pha nước muối đặc bao nhiêu là vừa?

Không có một con số chung cho mọi giống. Hạt thóc của mỗi giống có khối lượng riêng khác nhau; giống có râu, giống nếp, giống tẻ hạt dài, hạt tròn đều khác. Tài liệu kỹ thuật lúa của Nhật thường nêu mức khoảng 1,13 cho lúa tẻ hạt không râu, thấp hơn cho giống có râu và giống nếp, khoảng 1,08–1,10. Ở Việt Nam, mức nên dùng cho từng giống cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc theo hướng dẫn của nơi bán giống.

Bảng dưới giúp hình dung cần bao nhiêu muối để đạt khối lượng riêng nào, tính theo muối ăn tinh khiết ở nhiệt độ thường. Muối hột ngoài chợ có lẫn ẩm và tạp chất nên cần nhiều hơn chút ít.

Một lưu ý: cho 2,2 kg muối vào 10 lít nước thì thể tích sau khi tan không còn là 10 lít mà nhiều hơn chút ít, khoảng 10,8 lít. Muối chiếm thêm chỗ, nhưng ít hơn thể tích của chính đống muối khô. Vì vậy pha theo khối lượng muối trên lượng nước là dễ nhất, không cần lo về tổng thể tích.

Kiểm tra độ đặc nước muối không cần dụng cụ

• Dùng tỷ trọng kế: chính xác nhất. Thả tỷ trọng kế vào, đọc vạch ngang mặt nước.
• Dùng một quả trứng tươi: trứng tươi chìm trong nước lã; khi nước muối đủ đặc, trứng nổi lên và lộ một phần vỏ trên mặt nước. Cách này chỉ ước chừng, vì trứng to nhỏ, tươi lâu khác nhau.
• Thử một nắm hạt: thả một nắm thóc giống vào, đếm số hạt nổi. Nếu gần như cả nắm đều nổi thì nước quá đặc; nếu hầu như không hạt nào nổi trong khi biết mẻ có hạt lửng thì nước còn loãng.

Các bước ngâm chọn giống bằng nước muối

1. Phơi hoặc hong thóc giống cho khô đều, sàng sơ bỏ rơm rác, hạt cỏ.
2. Pha nước muối trong thùng, chậu đủ rộng, khuấy cho tan hết muối. Muối chưa tan hết thì nước phía dưới đặc, phía trên loãng, chọn sẽ sai.
3. Kiểm tra độ đặc bằng một trong các cách ở trên.
4. Đổ thóc vào từng ít một, khuấy nhẹ để hạt tách nhau, bọt khí bám vỏ thoát ra. Chờ vài chục giây cho hạt phân lớp.
5. Vớt bỏ toàn bộ hạt nổi và hạt lơ lửng sát mặt bằng rổ thưa hoặc vợt.
6. Vớt hạt chìm ra, rửa lại bằng nước sạch hai ba lần cho hết muối.
7. Ngâm ủ theo hướng dẫn của giống: ngâm nước sạch, thay nước, ủ cho nứt nanh. Thời gian và nhiệt độ ngâm ủ tuỳ giống, tuỳ mùa.

Nước muối sau vài mẻ sẽ loãng dần do thóc ướt mang nước vào và mang muối ra. Sau mỗi mẻ nên kiểm tra lại và bổ sung muối. Nước muối dùng xong không đổ thẳng ra ruộng, ao hay gốc cây vì muối làm hại đất và cây; nên pha loãng nhiều lần hoặc đổ vào chỗ không có cây trồng.

Bỏ bao nhiêu hạt là bình thường và được lợi gì?

Tỷ lệ hạt bị loại tuỳ chất lượng mẻ giống và độ đặc nước muối. Mẻ giống tốt, phơi kỹ thì hạt nổi ít; mẻ giống tự để từ vụ trước, gặp mưa lúc trổ bông thì hạt lửng nhiều. Tỷ lệ nổi cao bất thường là dấu hiệu mẻ giống có vấn đề, nên xem lại nguồn giống.

Cái lợi của việc chọn hạt chắc:

• Hạt nảy mầm đều, mạ lên đồng loạt, dễ chăm và dễ tính lượng giống.
• Cây mạ khoẻ hơn vì hạt chắc có nhiều chất dự trữ nuôi mầm trong những ngày đầu.
• Loại được một phần hạt nhiễm sâu bệnh, vì hạt bị hại thường nhẹ hơn.

Nước muối không diệt được mầm bệnh trên vỏ hạt. Việc xử lý hạt giống chống bệnh là một bước khác, làm theo hướng dẫn khuyến nông của địa phương.

Các loại hạt khác có chọn bằng nước được không?

Được, với nhiều loại hạt to có vỏ cứng. Đậu xanh, đậu đen, đậu tương, hạt bí, hạt mướp thả vào nước lã: hạt lép, hạt bị mọt đục rỗng thường nổi. Với những hạt này, nước lã thường là đủ, không cần muối.

Một số hạt nhỏ như hạt rau cải, hạt xà lách có lớp vỏ giữ bọt khí, có thể nổi dù vẫn tốt. Với chúng, thả nổi không phải phép thử đáng tin; cách chắc hơn là gieo thử một nhúm lên khăn giấy ẩm và đếm số hạt nảy mầm sau vài ngày.

Ở bếp, cách nhặt đậu bằng nước cũng là phiên bản nhỏ của phương pháp này: ngâm đậu trước khi nấu, hạt sâu, hạt lép, vỏ trấu nổi lên, vớt đi rất nhanh.