Lon, bơ, giạ, xị: đơn vị đong dân gian còn nghe ở chợ quê Việt Nam

Lon, bơ, giạ, xị là những đơn vị đong dân gian người Việt dùng từ thời chưa phổ biến cân: lon (Nam Bộ) và bơ hay ống bơ (Bắc Bộ) là vỏ lon sữa đặc dùng đong gạo, mỗi lon cỡ hai trăm mấy chục gam gạo; giạ là đơn vị đong lúa ở Nam Bộ, thường được hiểu khoảng 40 lít, cỡ 20 kg lúa; xị là một phần tư lít, khoảng 250 ml, dùng khi mua rượu. Các con số này chỉ là khoảng: mỗi vùng, mỗi người bán một khác, nên chợ dần chuyển sang cân.

Vì sao người ta đong gạo bằng lon sữa?

Vỏ lon sữa đặc có đủ những thứ một dụng cụ đong cần: cứng, không méo, miệng tròn dễ gạt, và quan trọng nhất là nhà nào cũng có, chiếc nào cũng gần như giống nhau. Sữa đặc đóng lon cỡ chuẩn đã phổ biến ở Việt Nam từ nửa đầu thế kỷ 20, nên vỏ lon trở thành một "đơn vị" tự nhiên.

Ở Nam Bộ gọi là lon: "nấu ba lon gạo", "mua năm lon nếp". Ở Bắc Bộ gọi là bơ hay ống bơ: "đong hai bơ gạo". Gốc chữ "bơ" được giải thích theo nhiều cách, chưa có kết luận chắc chắn. Ở nhà, lon đong gạo thường để luôn trong thùng gạo, và nồi cơm cả nhà được tính bằng số lon: nhà bốn người nấu hai lon, có khách thêm một lon.

Một lon gạo nặng bao nhiêu?

Không có con số chính thức. Có thể tự tính gần đúng:

• Lòng một lon sữa đặc cỡ phổ biến chứa khoảng 300 ml.
• Gạo trắng đổ vào lon, gạt ngang, có khối lượng riêng xốp vào khoảng 0,75–0,85 kg mỗi lít (vì giữa các hạt có khoảng rỗng).
• Vậy một lon gạo vào khoảng 300 × 0,8 ≈ 240 g, dao động cỡ 220–260 g tuỳ gạo hạt dài hay tròn, khô hay ẩm, đong gạt hay đong vun.

Cách chắc nhất là tự cân: đong một lon gạo nhà mình, gạt ngang, đặt lên cân bếp. Biết con số ấy rồi thì nhìn bao gạo 5 kg ở chợ là nhẩm được nhà mình ăn bao nhiêu ngày.

Giạ lúa là bao nhiêu và vì sao mỗi nơi một khác?

Giạ là đơn vị đong lúa quen thuộc ở Nam Bộ, đặc biệt vùng đồng bằng sông Cửu Long. Năng suất ruộng, nợ lúa, công cắt lúa ngày trước đều tính bằng giạ.

Cách hiểu phổ biến: một giạ vào khoảng 40 lít, tương ứng cỡ 20 kg lúa. Con số ấy khớp với khối lượng riêng xốp của lúa (còn vỏ trấu, nhẹ và rỗng hơn gạo nhiều): khoảng 0,5–0,6 kg mỗi lít, nhân 40 lít ra cỡ 20–24 kg. Nhưng trong thực tế:

• Thùng đong giạ mỗi nơi mỗi cỡ. Có nơi giạ to hơn, có nơi nhỏ hơn, tuỳ thói quen của vùng hoặc thoả thuận giữa người mua và người bán.
• Lúa khô hay ướt chênh nhau đáng kể. Lúa mới gặt còn ẩm nặng hơn lúa đã phơi.
• Lúa chắc hay lép: cùng một giạ, lúa lép nhẹ hơn hẳn.

Chính vì thế, ngày nay thương lái và nông dân miền Tây chủ yếu mua bán lúa theo ký, cân bằng cân bàn hay cân điện tử. Chữ "giạ" vẫn sống trong lời nói, nhất là khi người lớn tuổi kể năng suất ruộng nhà ngày trước, nhưng hiếm khi còn dùng để tính tiền.

Một xị rượu là bao nhiêu ml?

Xị là đơn vị dân gian Nam Bộ dùng khi mua rượu: một xị bằng một phần tư lít, khoảng 250 ml; "nửa xị" là khoảng 125 ml. Bốn xị thành một lít, nên người ta nói "một lít" để chỉ chai lớn, "một xị" để chỉ chai nhỏ.

Ở Bắc Bộ không quen gọi xị mà gọi theo đồ đựng: chai, cút, be, chén. Các đồ đựng này không có cỡ thống nhất, nên khi đọc văn học hay nghe kể chuyện, "một cút rượu" hay "một be rượu" nên hiểu là một lượng nhỏ đựng trong bình nhỏ, không phải một con số ml cụ thể.

Đây là chỗ đơn vị dân gian gặp hệ mét: xị không có kích thước riêng mà định nghĩa theo lít. Một đơn vị chợ quê đã "mét hoá" từ bên trong.

Còn những đơn vị đong dân gian nào khác?

Thưng, đấu thì có lịch sử dài hơn cả, đi từ đơn vị đong thóc của triều đình phong kiến xuống tận làng xã — chuyện ấy có bài riêng trong danh mục. Bên cạnh đong thể tích, chợ quê còn có những cách đếm riêng: ở nhiều chợ Nam Bộ, "một chục" trái cây không phải 10 mà có thể là 12 hoặc hơn, tuỳ loại trái và tuỳ nơi — một ví dụ khác cho thấy đơn vị dân gian sống bằng thoả thuận chứ không bằng định nghĩa.

Vì sao chợ chuyển dần từ đong sang cân?

Đong bằng thể tích có ba điểm yếu cố hữu với hạt rời:

1. Khoảng rỗng thay đổi. Gạo đổ nhẹ và gạo lắc chặt trong cùng một lon có thể chênh nhau vài phần trăm tới cả chục phần trăm. Người bán quen tay biết đổ sao cho lon "đầy" mà nhẹ.
2. Đong gạt hay đong vun tạo thêm chênh lệch nữa, nhất là với lon miệng rộng.
3. Cùng thể tích, khác chất. Một lon gạo tròn hạt, một lon gạo dài hạt, một lon nếp không nặng bằng nhau. So giá theo lon là so hai thứ không cùng thước.

Cân thì không bị những chuyện ấy: một ký là một ký, dù gạo xốp hay chặt. Khi cân đồng hồ rồi cân điện tử trở nên phổ biến, việc mua bán gạo, lúa, đậu chuyển hẳn sang ký. Pháp luật về đo lường cũng yêu cầu việc mua bán dùng phương tiện đo phù hợp, được kiểm định — chuyện này thuộc lĩnh vực đo lường pháp định.

Thể tích vẫn giữ chỗ đứng với chất lỏng: rượu, nước mắm, dầu ăn, xăng vẫn bán theo lít, ml, vì chất lỏng không có khoảng rỗng, đong thể tích đủ chuẩn và nhanh hơn cân.

Góc nhìn hôm nay: giữ lại gì từ cái lon đong gạo?

Đơn vị dân gian không còn dùng để tính tiền, nhưng vẫn hữu ích trong bếp và đáng giữ như một phần văn hoá:

• Biết số gam một lon gạo nhà mình giúp ước lượng nhanh: bao gạo bao nhiêu ký thì nấu được bao nhiêu bữa. Cân một lần, ghi lên thùng gạo.
• Tỉ lệ nước nấu cơm theo lon thì mỗi nhà một kinh nghiệm, tuỳ loại gạo và nồi; chuyện đó thuộc về các trang nấu ăn.
• Khi ghi chép công thức gia đình truyền từ bà, từ mẹ, nên ghi thêm số gam hay ml bên cạnh "lon", "chén", "xị", để người đọc sau này ở nơi khác vẫn làm theo được.
• Kể chuyện cho con cháu: hỏi ông bà "ngày xưa một giạ lúa nhà mình bao nhiêu", "đấu của làng to hay nhỏ" thường mở ra cả một câu chuyện về mùa màng, nợ nần, đổi công — những thứ sách sử ít ghi.

Các bảo tàng tỉnh ở đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng Bắc Bộ, cùng Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, có trưng bày dụng cụ nông nghiệp, trong đó nhiều khi có thùng đong giạ, đấu gỗ, ống đong tre.