Đấu, thăng, hộc là các đơn vị và dụng cụ đong ngũ cốc trong hệ đo lường cổ Trung Hoa, được nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, dùng suốt thời phong kiến. Theo thang thường gặp: 10 hợp = 1 thăng, 10 thăng = 1 đấu, còn hộc thời Hán bằng 10 đấu, về sau (từ khoảng thời Tống) chỉ còn 5 đấu. Giá trị thật của mỗi đơn vị thay đổi mạnh theo triều đại và theo vùng: một thăng thời Tần – Hán chỉ khoảng 200 ml, còn nhiều thế kỷ sau đã lớn gấp mấy lần. Vì thóc là thuế, là lương, là nợ, chiếc đấu luôn đứng ở giữa quan hệ giữa nhà nước, địa chủ và nông dân.
Đấu, thăng, hộc, hợp là gì và quan hệ với nhau ra sao?
Trong Hán văn, các đơn vị đong thể tích xếp thành một thang thập phân. Cách gọi theo âm Hán Việt:
| Đơn vị | Chữ Hán | Quan hệ thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hợp | 合 | 1/10 thăng | Lượng nhỏ, cỡ một nắm |
| Thăng | 升 | 10 hợp | Tiếng Việt miền Bắc còn gọi là "thưng" |
| Đấu | 斗 | 10 thăng | Vừa là đơn vị, vừa là tên dụng cụ |
| Hộc | 斛 | 10 đấu (thời Hán); 5 đấu (từ khoảng thời Tống) | Đơn vị lớn, dùng ở kho thóc |
| Thạch | 石 | Thường 10 đấu ở các thời sau | Vốn là đơn vị khối lượng, dần dùng cả cho thể tích |
Thang tỉ lệ này khá ổn định qua các đời, nhưng cỡ thật của một thăng thì không. Đó là điều cần nhớ đầu tiên khi đọc sử: "một đấu thóc" thời Hán và "một đấu thóc" thời Thanh là hai lượng rất khác nhau.
Một thăng ngày xưa bằng bao nhiêu lít?
Các nhà nghiên cứu đo lường học đã đo những dụng cụ đong cổ còn giữ được để ước lượng. Hai hiện vật nổi tiếng nhất:
- Phương thăng của Thương Ưởng (商鞅方升), một chiếc thăng bằng đồng hình hộp có cán, làm năm 344 TCN dưới thời cải cách của Thương Ưởng ở nước Tần. Đo lòng chứa ra khoảng 200 ml. Trên đáy còn khắc thêm chiếu chỉ năm 221 TCN của Tần Thuỷ Hoàng về thống nhất đo lường. Hiện vật này nay ở Bảo tàng Thượng Hải.
- Gia lượng hộc thời Tân Mãng (新莽嘉量), làm khoảng năm 9 sau Công nguyên dưới thời Vương Mãng: một khí cụ bằng đồng gộp cả hộc, đấu, thăng, hợp và một đơn vị nhỏ hơn trong cùng một vật, có khắc kích thước và dung tích từng phần. Đây là một "bộ chuẩn" để đối chiếu. Một chiếc như vậy đang ở Bảo tàng Cố cung Đài Bắc.
Từ các hiện vật ấy, giới nghiên cứu cho rằng một thăng thời Tần – Hán vào khoảng 200 ml. Về sau đơn vị lớn dần; các ước tính cho thời Đường và các triều sau cho những con số lớn gấp mấy lần, tới thời Minh – Thanh thì một thăng cỡ một lít. Con số cụ thể tuỳ nguồn và tuỳ loại đấu (đấu quan, đấu chợ), nên khi đọc một con số quy đổi, nên xem nó dựa trên hiện vật hay văn bản nào.
Vì sao các triều đại luôn muốn thống nhất đấu đong?
Khi thuế nộp bằng thóc, lương quan lại và binh lính trả bằng gạo, kho lẫm nhà nước tính bằng hộc, thì chiếc đấu chính là đồng tiền. Đấu không thống nhất thì không ai biết thuế thật là bao nhiêu.
Sử ký của Tư Mã Thiên chép rằng sau khi thống nhất sáu nước năm 221 TCN, Tần Thuỷ Hoàng thống nhất pháp độ, cân, thước — cùng với chữ viết và khổ trục xe. Những chiếc đấu, quả cân thời Tần khắc chiếu chỉ ấy được tìm thấy ở nhiều nơi, chứng tỏ lệnh đó được đúc thẳng lên dụng cụ để mang tới tận địa phương.
Ở Việt Nam, các triều đại phong kiến cũng đặt ra quy chuẩn đo lường và dụng cụ đo mẫu cho quan lại địa phương dùng khi thu thuế. Trong văn bản thời Nguyễn hay gặp các đơn vị như hộc, phương, thăng khi nói tới thóc gạo; các bộ hội điển của triều Nguyễn có phần quy định riêng về đo lường. Giá trị quy đổi sang lít của các đơn vị này mỗi nhà nghiên cứu đưa một con số tuỳ nguồn, nên ở đây không ghi một con số duy nhất.
Chuyện đấu to đấu nhỏ là thế nào?
Vì đấu là thước đo của của cải, nó cũng là chỗ dễ gian lận nhất. Cách gian lận cổ điển là có hai cái đấu: một cái to để thu, một cái nhỏ để phát.
Có một câu chuyện nổi tiếng theo chiều ngược lại. Tả truyện và Sử ký đều chép rằng ở nước Tề thời Xuân Thu, họ Điền (còn gọi họ Trần) cho dân vay thóc bằng đấu nhà mình — loại to hơn — rồi thu về bằng đấu của công, loại nhỏ hơn. Dân được lợi, lòng người theo về họ Điền. Tể tướng Yến Anh đã cảnh báo vua Tề về chuyện này; mấy đời sau, họ Điền thay thế dòng vua cũ, sử gọi là "Điền thị đại Tề". Câu chuyện cho thấy người xưa hiểu rõ: ai cầm đấu là cầm một thứ quyền lực.
Trong dân gian Việt Nam và Trung Hoa, hình ảnh địa chủ "đấu to thu, đấu nhỏ cho vay" xuất hiện nhiều trong truyện kể, ca dao và văn học hiện thực. Đây là hình ảnh mang tính khái quát; mức độ phổ biến ở từng nơi, từng thời là chuyện của sử học địa phương.
Đong gạt và đong vun khác nhau bao nhiêu?
Ngay cả khi dùng đúng một cái đấu, kết quả vẫn có thể khác nhau tuỳ cách đong:
- Đong gạt: đổ thóc đầy đấu rồi dùng một thanh gỗ hay ống tre gạt ngang miệng. Lượng thóc bằng đúng lòng đấu.
- Đong vun (có ngọn): để thóc dồn thành chóp nhọn trên miệng đấu. Phần chóp này có thể thêm một phần đáng kể so với đong gạt, tuỳ miệng đấu rộng hay hẹp và hạt trơn hay nhám.
- Lắc, nén: thóc, gạo là vật liệu rời có nhiều khoảng rỗng. Lắc đấu hay ấn tay làm hạt xếp chặt hơn, cùng một lòng đấu mà chứa nhiều hạt hơn. Người đong lão luyện biết đổ từ cao xuống hay rót nhẹ, gõ đấu hay không, đều làm lượng thóc lệch đi.
Vì thế các quy định đong thóc xưa thường kèm theo cả cách gạt, cách đổ, chứ không chỉ quy định cỡ đấu. Miệng đấu hẹp hơn cũng là một cách giảm chênh lệch giữa đong gạt và đong vun, vì chóp hạt trên miệng hẹp thì nhỏ.
Chuyện hạt rời và khoảng rỗng — vì sao lắc thì chặt hơn — được bàn kỹ ở danh mục Toán học của xếp khít; ở đây chỉ cần biết rằng đong thể tích hạt rời luôn kém chuẩn hơn đong chất lỏng.
Đấu còn để lại dấu vết gì trong tiếng Việt?
Dù không còn dùng làm đơn vị chính thức, đấu, thăng (thưng), hộc vẫn còn trong lời ăn tiếng nói:
- "Đong đấu" trong tiếng Việt vẫn mang nghĩa cân nhắc, so đo hơn thiệt.
- Chữ "hộc" vẫn chỉ ngăn chứa như hộc tủ, hộc bàn — một cái hộp chứa có kích thước định sẵn.
- Ở nhiều làng quê miền Bắc, người già còn nhớ "thưng", "đấu" gạo của làng mình, và nhớ rằng đấu làng này không bằng đấu làng kia.
- Tên chòm sao Bắc Đẩu dùng chính chữ 斗: bảy ngôi sao xếp thành hình chiếc gáo đong có cán.
Góc nhìn hôm nay: xem dụng cụ đong cổ ở đâu, đọc gì thêm?
Hệ mét đã thay thế đấu, thăng trong đo lường chính thức, nhưng câu chuyện của chúng vẫn đáng tìm hiểu, vì nó cho thấy đo lường gắn với công bằng xã hội ra sao.
- Bảo tàng: nhiều bảo tàng tỉnh và bảo tàng dân tộc học ở Việt Nam trưng bày dụng cụ nông nghiệp, trong đó có đấu gỗ, thưng, ống đong. Khi xem, hãy để ý miệng đấu vuông hay tròn, có thanh gạt đi kèm không.
- Đọc sử: phần "Bản kỷ Tần Thuỷ Hoàng" trong Sử ký và các chương về chế độ tô thuế trong sách sử Việt Nam thời phong kiến; các công trình nghiên cứu về đo lường cổ Việt Nam và Trung Hoa cho con số quy đổi có nguồn.
- Tự làm: lấy hai hộp nhựa cùng thể tích nhưng một hộp miệng rộng, một hộp miệng hẹp. Đong gạo gạt ngang và đong vun, cân từng lần. Sẽ thấy hộp miệng rộng chênh nhiều hơn — đúng lý do người xưa bận tâm tới hình dáng chiếc đấu.
Câu hỏi thường gặp
1 đấu bằng bao nhiêu thăng?
Theo thang đo cổ Trung Hoa được dùng ở Đông Á, 1 đấu bằng 10 thăng, 1 thăng bằng 10 hợp. Hộc thời Hán bằng 10 đấu, từ khoảng thời Tống trở đi chỉ còn 5 đấu.
1 thăng bằng bao nhiêu lít?
Tuỳ thời. Một thăng thời Tần – Hán khoảng 200 ml theo các dụng cụ đong còn lại; về sau đơn vị lớn dần, tới thời Minh – Thanh khoảng một lít. Không có một con số quy đổi duy nhất cho mọi thời kỳ.
Hộc thóc là gì?
Hộc là đơn vị đong ngũ cốc lớn, dùng ở kho thóc và trong sổ thuế thời phong kiến. Giá trị của hộc thay đổi theo triều đại; thời Hán một hộc bằng 10 đấu, các thời sau thường bằng 5 đấu.
Ai thống nhất đo lường đầu tiên ở Trung Hoa?
Việc thống nhất đo lường trên quy mô cả nước gắn với Tần Thuỷ Hoàng sau năm 221 TCN, kế thừa cải cách của Thương Ưởng ở nước Tần trước đó. Chiếu chỉ thống nhất được khắc thẳng lên đấu, quả cân phát đi các nơi.
Đong vun và đong gạt khác nhau thế nào?
Đong gạt là gạt ngang miệng đấu, lượng hạt bằng đúng lòng đấu. Đong vun là để hạt dồn thành chóp trên miệng, được nhiều hơn đáng kể. Vì vậy quy định đong thóc xưa thường nêu cả cách gạt chứ không chỉ cỡ đấu.
