Nhà ống tận dụng chiều cao: gác lửng, tầng lửng, kệ sát trần

Nhà ống hẹp ngang nhưng thường cao tầng trệt, nên phần không gian chưa dùng tới nằm ở phía trên đầu. Một gác lửng, một tầng lửng hay một dãy kệ sát trần có thể thêm vài mét khối chỗ chứa mà không lấn một mét vuông sàn nào. Điều kiện là chiều cao còn lại phải đủ cho người đứng, và ánh sáng, gió không bị chặn khi chia đôi chiều cao.

Nhà ống "dư" bao nhiêu mét khối phía trên đầu?

Hình dung một căn nhà phố rộng 4 m, sâu 15 m, tầng trệt cao 4,5 m tính từ sàn tới đáy sàn tầng trên. Khối không gian tầng trệt là 4 × 15 × 4,5 = 270 m³. Một người cao khoảng 1,6–1,7 m đi lại, nấu ăn, ngồi bàn chỉ thật sự dùng tới lớp không khí từ sàn lên khoảng 2,2 m. Phần từ 2,2 m lên tới trần, khoảng 2,3 m chiều cao, chiếm hơn nửa khối tầng trệt.

Phần đó không vô ích: nó giữ không khí nóng xa đầu người, cho phòng cảm giác thoáng, để ánh sáng từ cửa trước đi sâu vào trong. Nhưng nếu nhà đang thiếu chỗ chứa hay thiếu một phòng ngủ, đây là nơi đầu tiên nên tính tới, trước khi nghĩ tới chuyện cơi nới ra ngoài.

Gác lửng, tầng lửng và kệ sát trần khác nhau thế nào?

Ba cách này đều lấy thêm chỗ từ chiều cao, nhưng mức can thiệp và lượng thể tích thu được rất khác nhau.

Quy chuẩn xây dựng hiện hành coi tầng lửng là tầng nằm giữa hai tầng chính, với diện tích sàn không vượt quá khoảng 65% sàn tầng ngay dưới. Nói cách khác, tầng lửng không được phủ kín cả mặt bằng. Trước khi làm, nên kiểm bản quy chuẩn mới nhất và quy định cấp phép của địa phương, vì sửa sàn là việc liên quan tới kết cấu chứ không chỉ là nội thất.

Đủ cao để đứng: cần bao nhiêu chiều cao cho mỗi lớp?

Đây là phép tính quyết định gác lửng có dùng được hay chỉ là một cái hộp kê đồ. Lấy chiều cao tầng trệt, trừ bề dày sàn gác, chia cho hai lớp:

• Sàn gác: sàn thép và gỗ thường dày khoảng 10–20 cm tính cả dầm; sàn bê tông có dầm có thể dày hơn ở chỗ dầm.
• Lớp dưới: nơi đi lại, nấu ăn, tiếp khách, nên giữ khoảng 2,4 m trở lên để không bí. Dưới 2,2 m, người cao bắt đầu thấy trần sát đầu, quạt trần gần như không lắp được.
• Lớp trên: nếu để ngủ, ngồi làm việc thì khoảng 2,1–2,4 m là đứng thẳng được; dưới 1,8 m chỉ còn hợp để chứa đồ hoặc kê nệm ngủ, vào phải khom.

Với tầng trệt 4,5 m: trừ sàn 0,15 m còn 4,35 m. Chia 2,4 m dưới và 1,95 m trên. Lớp trên vẫn đứng được với người thấp, nhưng người cao khoảng 1,75 m sẽ phải để ý đầu ở chỗ dầm. Với tầng trệt 5,2 m, hai lớp đều khoảng 2,5 m, cả nhà đứng thoải mái. Phép trừ đơn giản này nên làm trước khi gọi thợ, vì nó cho biết ngay căn nhà hợp với kiểu gác nào.

Thêm một gác lửng được bao nhiêu khối chỗ chứa?

Lấy lại căn nhà 4 × 15 m, tầng trệt 5,2 m. Làm gác lửng sâu 6 m ở phía sau, chừa phần trước để thông tầng:

• Sàn gác: 4 × 6 = 24 m², tức khoảng 40% mặt bằng tầng trệt, nằm trong giới hạn của tầng lửng.
• Khối dùng được trên gác: 24 m² × 2,5 m ≈ 60 m³.
• Nếu chỉ dùng gác làm kho, kê kệ sâu 0,5 m dọc hai tường dài 6 m, cao 2 m: 2 × 6 × 0,5 × 2 = 12 m³ kệ, tương đương khoảng 12.000 lít lòng chứa danh nghĩa.

Không phải toàn bộ 12 m³ đó đầy đồ được. Hộp và đồ không vuông vức, phải chừa lối rút đồ ra, nên thường chỉ lấp được khoảng 60–75% lòng kệ. Dù vậy, vài mét khối chỗ cất chính là khác biệt giữa một tầng trệt bừa bộn và một tầng trệt có lối đi thẳng.

Kệ sát trần: cách rẻ nhất để có thêm vài trăm lít

Ở những phòng không đủ cao để làm gác, dải tường từ khoảng 2,2 m trở lên vẫn là chỗ trống. Một dãy kệ dài 4 m, sâu 0,35 m, cao 0,45 m cho khoảng 0,63 m³, tức hơn 600 lít. Đó đủ cho vài thùng đồ theo mùa, va li, chăn dự phòng. Vì phải dùng thang mới với tới, dải này chỉ hợp với đồ lấy vài lần một năm và đồ nhẹ.

Chia đôi chiều cao có làm nhà tối và bí hơn không?

Có, nếu làm sai chỗ. Nhà ống thường chỉ có ánh sáng từ mặt tiền và từ giếng trời. Gác lửng kéo ra sát cửa trước sẽ cắt luồng sáng ngay lối vào: tầng trệt phía trong tối hẳn, ban ngày cũng phải bật đèn.

Vài nguyên tắc giúp gác lửng không biến nhà thành hộp kín:

1. Chừa khoảng thông tầng ở phía có cửa sổ. Ánh sáng đi vào cao rồi toả xuống; phần thông tầng ở mặt tiền cho tầng trệt nhận được ánh sáng trời.
2. Lan can thoáng thay vì tường đặc. Lan can dạng thanh, lưới hay kính cho sáng và gió đi qua, trong khi tường xây bít cả hai.
3. Sàn gác mỏng và sáng màu. Mặt dưới sàn gác là "trần" của tầng trệt, sơn sáng giúp phản xạ ánh sáng xuống.
4. Không đặt gác ngay dưới giếng trời. Giếng trời là ống dẫn sáng và hút khí nóng của cả nhà; sàn gác chắn ngang sẽ làm mất cả hai.

Về nhiệt, không khí nóng nhẹ hơn nên dồn lên cao. Lớp trên của gác lửng luôn nóng hơn lớp dưới, nhất là khi mái tôn hay sàn mái phơi nắng. Nếu định ngủ trên gác, nên có quạt hút hoặc cửa thoát khí ở cao để khí nóng có đường ra, thay vì chỉ trông vào một chiếc quạt đứng.

Sàn gác chịu được bao nhiêu đồ?

Chỗ chứa trên cao dễ khiến người ta dồn đủ thứ lên, rồi quên rằng mỗi mét khối đồ có cân nặng. Sách xếp chặt trên kệ có thể nặng vài trăm ký mỗi mét khối; thùng giấy tờ, nước đóng chai, bao gạo còn nặng hơn. Một sàn gác làm để kê nệm ngủ chưa chắc đã chịu được cả dãy kệ sách.

Cách an toàn:

• Hỏi thợ hoặc kỹ sư tải trọng thiết kế của sàn gác, tính theo kilogam mỗi mét vuông, trước khi biến gác ngủ thành gác kho.
• Đồ nặng đặt sát tường hoặc sát dầm, không dồn giữa nhịp sàn.
• Gác có lan can đủ cao ở mọi cạnh hở, cầu thang có tay vịn. Nhà có trẻ nhỏ thì thêm cửa chặn ở đầu cầu thang.
• Kệ cao trên gác vẫn phải neo vào tường như kệ ở tầng dưới.

Cầu thang lên gác chiếm bao nhiêu chỗ?

Đây là chi phí ẩn của gác lửng. Một cầu thang thẳng thông thường cần dải sàn dài khoảng 3–4 m, rộng khoảng 0,7–0,9 m. Trong căn nhà ngang 4 m, dải đó ăn gần một phần tư bề ngang trên suốt chiều dài thang.

Có vài cách để cầu thang trả lại chỗ:

• Gầm thang thành tủ. Khoang tam giác dưới một cầu thang dài 3,5 m, cao lên 2,6 m, rộng 0,8 m có thể tích khoảng 0,5 × 3,5 × 2,6 × 0,8 ≈ 3,6 m³. Dù chỉ dùng được khoảng một nửa vì góc nhọn, đó vẫn là gần 2 m³ chỗ cất.
• Thang có bậc là hộc kéo. Mỗi bậc thành một ngăn, hợp với giày dép, đồ nhỏ.
• Thang dốc hơn cho gác kho. Gác chỉ để chứa đồ có thể dùng thang dốc kiểu thang đứng có tay vịn, tốn ít sàn hơn. Gác để ngủ thì nên giữ thang thoải, vì người lớn tuổi và trẻ nhỏ đi lại hằng ngày, ban đêm còn ngái ngủ.

Trước khi làm gác: ba con số cần đo

Không cần bản vẽ phức tạp, chỉ cần một cây thước dây và ba con số:

1. Chiều cao thông thuỷ tầng trệt: đo từ mặt sàn hoàn thiện tới đáy dầm thấp nhất, không phải tới mặt trần. Dầm thường thấp hơn trần vài chục centimet.
2. Vị trí cửa sổ, giếng trời và lối vào: đánh dấu chỗ nào phải để ánh sáng đi qua.
3. Khối đồ cần cất: ước xem đồ đang bày ngoài chiếm bao nhiêu mét khối. Nếu chỉ khoảng 2–3 m³, vài dãy kệ sát trần và gầm thang là đủ, chưa cần gác lửng.

Lấy chiều cao trừ bề dày sàn, chia hai, xem mỗi lớp còn bao nhiêu. Nếu một lớp xuống dưới khoảng 2,1 m, gác chỉ hợp làm kho. Phép tính mất năm phút nhưng giữ cho nhà không có một tầng lửng mà người ở cứ phải cúi đầu suốt nhiều năm.